Minimalisme

KUNSTSTROMINGEN | Minimalisme
De kracht van eenvoud in de moderne kunst
Een nieuwe richting binnen de moderne kunst
Het minimalisme is een kunststroming die rond 1960 opkwam en vooral bekendstaat om haar eenvoud, soberheid en het gebruik van herhalende vormen. De stroming ontstond in de Verenigde Staten als reactie op het toen populaire abstract expressionisme. Waar kunstenaars uit het abstract expressionisme hun emoties en persoonlijke beleving centraal stelden, wilden minimalistische kunstenaars juist afstand nemen van het individuele en subjectieve karakter van kunst.

Minimalistische kunstwerken bestaan vaak uit eenvoudige geometrische vormen en beperken zich tot het hoogst noodzakelijke. Alles wat overbodig werd geacht, werd verwijderd. Hierdoor ontstond een kunstvorm waarin eenvoud niet als beperking werd gezien, maar juist als een kracht.

Minder is meer
Het uitgangspunt van het minimalisme kan worden samengevat met de bekende uitspraak "less is more". Kunstenaars probeerden hun werk terug te brengen tot de meest elementaire vormen en structuren. Vierkanten, rechthoeken, cirkels en lijnen werden veelvuldig toegepast.

De aandacht lag niet op symboliek, verhalen of emoties, maar op vorm, ruimte en materiaal. De toeschouwer werd uitgenodigd om niet zozeer naar een afbeelding te kijken, maar naar het object zelf en de relatie tussen dat object en de omgeving.

Het gebruik van eenvoudige materialen
Een opvallend kenmerk van het minimalisme is het gebruik van eenvoudige en vaak industriële materialen. Kunstenaars maakten gebruik van materialen die rechtstreeks afkomstig waren uit de bouw of industrie. Denk daarbij aan staal, beton, bakstenen, aluminium, glas en metalen buizen.

Deze materialen werden meestal gebruikt zoals ze waren. Minimalistische kunstenaars vonden dat een materiaal zijn eigen karakter moest behouden. Een stalen plaat moest herkenbaar blijven als staal en een baksteen als baksteen. Het materiaal hoefde niet te worden verborgen achter verf, decoraties of ingewikkelde bewerkingen.

Materiaal dat bij het minimalisme vaak gebruikt werd kwam vaak uit de bouw. Denk daarbij bijvoorbeeld aan bakstenen of aan ijzeren pijpen. Elk onderdeel van een structuur is daarbij een onderdeel op zich. Het totale kunstwerk bevat een herhaling van deze elementen die in het minimalisme vaak standaardelementen worden genoemd. Elke basisvorm (vierkant, driehoek,cirkel) zou volgens de kunstenaars uit deze richting de gewenste speciale emotie met de omgeving oproepen.

Hierdoor kregen de kunstwerken een directe en eerlijke uitstraling die goed aansloot bij de filosofie van de stroming.

Gevonden materialen
Het kenmerkende van het minimalisme is het gebruik van simpele, bij voorkeur ergens bij toeval gevonden materialen. Belangrijk was om dan met die gevonden materialen en eenvoudig mogelijke middelen een relatie met de omgeving te leggen. Volgens de minimalisten zou hierdoor een spanning ontstaan, die voortkwam uit  het creëren van een tegenstelling met de omgeving. Een confrontatie met die omgeving was daarbij dus wel degelijk belangrijk. 

De relatie met de omgeving
Binnen het minimalisme speelt de omgeving een belangrijke rol. Het kunstwerk staat niet los van de ruimte waarin het zich bevindt. Integendeel, de ruimte maakt deel uit van de totale ervaring.

Door eenvoudige objecten in een bepaalde ruimte te plaatsen ontstaat een wisselwerking tussen kunstwerk, omgeving en toeschouwer. Minimalistische kunstenaars geloofden dat juist deze confrontatie nieuwe betekenissen en ervaringen kon oproepen.

Het ging daarom niet alleen om het object zelf, maar ook om de manier waarop een bezoeker zich door de ruimte beweegt en het werk ervaart.

Carl Andre en de objectkunst
Een bekende vertegenwoordiger van het minimalisme is Carl Andre. Zijn werk laat goed zien hoe eenvoudig minimalistische kunst kan zijn. In 1968 maakte hij in Den Haag een werk waarbij gevonden elektriciteitssnoeren eenvoudig op de vloer van een tentoonstellingsruimte werden neergelegd.

Dergelijke werken riepen vaak discussie op. Sommigen vroegen zich af of dit nog wel kunst genoemd kon worden. Juist die discussie maakte echter deel uit van het minimalistische gedachtegoed.

Ook de Amerikaanse kunstenaar Dan Graham leverde een belangrijke bijdrage. Zijn publicatie Homes in America toonde eenvoudige foto's van vrijwel identieke huizen en wees op de toenemende standaardisatie binnen de moderne samenleving.

Invloed op latere kunststromingen
Het minimalisme bleef niet beperkt tot de Verenigde Staten. De stroming verspreidde zich snel naar Europa en beïnvloedde verschillende andere kunstvormen. In Italië ontstond bijvoorbeeld de verwante stroming Arte Povera, waarin eveneens eenvoudige materialen centraal stonden.

Daarnaast vormde het minimalisme een belangrijke basis voor de conceptuele kunst en de objectkunst. De aandacht voor herhaling, industriële productie en eenvoudige vormen sloot goed aan bij de maatschappelijke veranderingen van de jaren zestig. Terwijl de samenleving steeds meer werd gekenmerkt door massaproductie en standaardisatie, onderzochten kunstenaars de gevolgen daarvan binnen hun werk.

Een blijvende invloed
Hoewel het minimalisme inmiddels meer dan een halve eeuw oud is, blijft de invloed ervan zichtbaar in de hedendaagse kunst, architectuur en vormgeving. Het idee dat eenvoud krachtig kan zijn en dat een kunstwerk niet ingewikkeld hoeft te zijn om indruk te maken, spreekt nog altijd veel kunstenaars en ontwerpers aan.

 

Het minimalisme werkte veel met basisconstuctiematerialen,
Het minimalisme was ook een reactie op het abstract expressionisme dat eveneens in de Verenigde Staten behoorlijk populair was.

Het gebruik van gevonden materialen
Het kenmerkende van het minimalisme is het gebruik van simpele, bij voorkeur ergens bij toeval gevonden materialen. Belangrijk was om dan met die gevonden materialen en eenvoudig mogelijke middelen een relatie met de omgeving te leggen. Volgens de minimalisten zou hierdoor een spanning ontstaan, die voortkwam uit  het creëren van een tegenstelling met de omgeving. Een confrontatie met die omgeving was daarbij dus wel degelijk belangrijk. 

Het werken met standaardelementen uit de bouw
Materiaal dat bij het minimalisme vaak gebruikt werd kwam vaak uit de bouw. Denk daarbij bijvoorbeeld aan bakstenen of aan ijzeren pijpen. Elk onderdeel van een structuur is daarbij een onderdeel op zich. Het totale kunstwerk bevat een herhaling van deze elementen die in het minimalisme vaak standaardelementen worden genoemd. Elke basisvorm (vierkant, driehoek, cirkel) zou volgens de kunstenaars uit deze richting de gewenste speciale emotie met de omgeving oproepen.

Gebruik van materialen waar ze voor bedoeld zijn
Opmerkelijk is daarbij, dat volgens de minimalisten elk materiaal gebruikt moest worden waar het voor bedoeld was. Als je de hand wist te leggen op een stalen plaat dan gebruikte je die ook als stalen plaat en niet voor een ander doel, bijvoorbeeld door het staal te snijden en er een plastiek van te lassen. 

Carl André in het Haags gemeentemuseum
Ook in Nederland was het minimalisme terug te vinden. Carl André vervaardigde in 1968 een kunstwerk in Den Haag. Hij deed dit door naar een bouwterrein te wandelen en daar een aantal oude elektriciteitssnoeren mee te nemen. Deze snoeren werden door hem vervolgens op de vloer van de expositiezaal van het Gemeentemuseum neergelegd. 

Subrichtingen als Arte Povera
Het minimalisme was wereldwijd terug te vinden, maar soms ook onder andere namen of met een geringe verandering. In Italië ontstond bijvoorbeeld een stroming die men de arte povera noemde.

Minimalistische objectkunst
In 1966 kwam de Amerikaanse kunstenaar Dan Graham met een boek "Homes in America" dat eerst totaal niet opviel maar later als een mijlpaal in de minimalisme is gezien. 

Het boek bevatte eenvoudige foto's van huizen, soms gemaakt met amateurfoto's, die allemaal in reeksen zijn weergegeven. Een benadering die we later wel vaker tegenkwamen. Objecten in reeksen, later vertaald naar de term objectkunst. 

De maatschappij ging steeds meer over op massaproductie van identieke goederen. Huizen bijvoorbeeld. De Nederlandse vinexwijken uit de jaren '60 zijn berucht op dat punt voor hun eenvormigheid in lange rijen. Maar op hetzelfde moment werd in de kunst het subjectieve en individuele steeds meer benadrukt. Hierin zat een stuk spanning dat later in de conceptuele kunst regelmatig terugkeerde.  

Typerende kunstenaars uit het minimalisme

- Carl André;

- Dan Flavin;

- Eva Hesse;

- Donald Judd;

- Frank Stella.
- Alan Charlton
- Agnes Martin
- Mary Corse
- Robert Ryman
- Hanne Darboven
- Dani Karavan
- Yves Klein
- Bob Law
- Sol LeWitt
- Richard Long
- Robert Mangold
- James Reineking
- Ad Reinhard
- Ulrich Rückriem
- Richard Serra
- Jan Schoonhoven
- Micha Ullman
- Lee Ufan

Andere onderliggende stromingen in het post-modernisme 

- Conceptualisme;

- Neo-conceptualisme;

- Neo-expressionisme;

- Sensationalisme.