Installatiekunst

 

KUNSTTERMEN | Installatiekunst

Wanneer de ruimte onderdeel wordt van het kunstwerk

Kunst waarin de bezoeker midden in het werk staat
Installatiekunst is een kunstvorm waarbij niet één schilderij of beeld centraal staat, maar een complete ruimte. De kunstenaar gebruikt objecten, materialen, licht, geluid, video of zelfs geur om een omgeving te bouwen die de bezoeker volledig omringt. Het kunstwerk wordt daardoor niet alleen bekeken, maar ook ervaren. De toeschouwer loopt erdoorheen, beweegt zich eromheen en maakt deel uit van de totale beleving.

Vanaf de jaren zestig groeide installatiekunst uit tot een van de belangrijkste stromingen binnen de hedendaagse beeldende kunst. Kunstenaars wilden loskomen van de traditionele schilderkunst en beeldhouwkunst en gingen experimenteren met ruimte, tijd en de actieve rol van het publiek.

Het ontstaan van installatiekunst
Installatiekunst ontstond niet uit het niets. De stroming bouwde voort op ontwikkelingen binnen het dadaïsme, het surrealisme, de conceptuele kunst, minimal art en het postminimalisme. Kunstenaars begonnen zich af te vragen waarom een kunstwerk beperkt zou moeten blijven tot een schilderij aan de muur of een beeld op een sokkel.

Steeds vaker werd de tentoonstellingsruimte zelf onderdeel van het kunstwerk. Materialen werden gecombineerd, objecten kregen nieuwe betekenissen en bezoekers werden uitgenodigd om zich letterlijk tussen de kunstwerken te bewegen.

Hierdoor veranderde niet alleen de vorm van de kunst, maar ook de manier waarop mensen kunst beleven.

Damien Hirst en installatiekunst
Een van de bekendste hedendaagse kunstenaars die installatiekunst op grote schaal toepaste, is Damien Hirst. Als lid van de Young British Artists (YBA) verwierf hij wereldwijde bekendheid met installaties die leven, dood, wetenschap en vergankelijkheid onderzoeken.

Zijn beroemdste werk, The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living (1991), toont een tijgerhaai die is geconserveerd in een grote glazen vitrine gevuld met formaldehyde. Het werk roept vragen op over sterfelijkheid, angst en de relatie tussen wetenschap en kunst.

Ook zijn installaties met medicijnkasten, chirurgische instrumenten, vlinders en dieren op sterk water behoren tot de bekendste voorbeelden van hedendaagse installatiekunst. Bij Hirst gaat het niet alleen om het object zelf, maar vooral om de ideeën en emoties die het oproept.

Belangrijke kunstenaars binnen de installatiekunst
Hoewel Damien Hirst een van de bekendste vertegenwoordigers is, kent installatiekunst veel andere invloedrijke kunstenaars.

Joseph Beuys gebruikte installaties om maatschappelijke en politieke ideeën zichtbaar te maken. Materialen als vilt, vet en hout kregen bij hem een symbolische betekenis.

Ilya Kabakov bouwde complete ruimtes die verhalen vertellen over het dagelijks leven in de voormalige Sovjet-Unie. Zijn installaties lijken vaak verlaten appartementen waarin persoonlijke geschiedenis tastbaar wordt.

Christian Boltanski maakt installaties over herinnering, verlies en identiteit met behulp van foto's, kleding en licht.

Olafur Eliasson onderzoekt de relatie tussen natuur, waarneming en technologie. Zijn installaties met mist, licht en water veranderen de manier waarop bezoekers een ruimte ervaren.

Ook kunstenaars als Bruce Nauman, Ann Hamilton, Rebecca Horn, Cornelia Parker, Sarah Sze, Yayoi Kusama, Ai Weiwei en Anselm Kiefer hebben de installatiekunst op geheel eigen wijze verrijkt.

Materialen zonder grenzen
Binnen installatiekunst bestaan vrijwel geen beperkingen in materiaalgebruik. Hout, staal, glas, aarde, textiel, kunststof, water, licht, geluid, digitale projecties en gevonden voorwerpen kunnen allemaal onderdeel worden van één kunstwerk.

Sommige installaties zijn tijdelijk en worden na afloop van een tentoonstelling weer afgebroken. Andere worden speciaal ontworpen voor een bepaalde locatie, waardoor zij onmogelijk ergens anders kunnen worden geplaatst. Hierdoor speelt de ruimte zelf een actieve rol binnen het kunstwerk.

Deze vrijheid maakt installatiekunst tot een van de meest veelzijdige disciplines binnen de hedendaagse beeldende kunst.

De bezoeker als onderdeel van het kunstwerk
Een belangrijk verschil met traditionele kunst is dat de bezoeker een actieve rol krijgt. Een installatie verandert voortdurend doordat mensen zich door de ruimte bewegen. Vanuit iedere positie ontstaan nieuwe perspectieven en ervaringen.

Bij Damien Hirst is dat duidelijk zichtbaar. Een haai in een glazen vitrine of een ruimte vol vlinders roept andere gevoelens op wanneer een bezoeker er langzaam omheen loopt dan wanneer hij er slechts een afbeelding van ziet. De fysieke aanwezigheid maakt een essentieel onderdeel uit van de betekenis van het kunstwerk.

Waarom installatiekunst blijft inspireren
Installatiekunst heeft de grenzen van de beeldende kunst blijvend verlegd. Zij laat zien dat een kunstwerk veel meer kan zijn dan een schilderij of een beeld. Door ruimte, materialen, licht en geluid met elkaar te verbinden ontstaan ervaringen die de bezoeker letterlijk onderdompelen in de wereld van de kunstenaar.

Damien Hirst heeft met zijn indrukwekkende installaties laten zien hoe krachtige ideeën kunnen worden vertaald naar ruimtelijke kunstwerken die wereldwijd discussie oproepen. Samen met vele andere installatiekunstenaars heeft hij ervoor gezorgd dat installatiekunst een vaste plaats heeft gekregen binnen de hedendaagse beeldende kunst. Voor kunstenaars biedt deze stroming nog altijd oneindig veel mogelijkheden om nieuwe vormen van beleving, betekenis en interactie te onderzoeken.