Allan Kaprow

18 Happenings in 6 Parts — een kunstwerk waar je middenin zat

Op 4 oktober 1959 gebeurde in de Reuben Gallery in New York iets dat achteraf een belangrijk moment in de geschiedenis van de performancekunst zou blijken.

Allan Kaprow presenteerde er 18 Happenings in 6 Parts.

Bezoekers kregen geen traditionele tentoonstelling te zien. De ruimte was met doorschijnende plastic wanden verdeeld in verschillende gedeelten. Het publiek kreeg aanwijzingen waar het moest zitten en wanneer het van plaats moest veranderen.

Vervolgens begonnen gebeurtenissen.

Mensen liepen, spraken, schilderden, maakten geluid of voerden eenvoudige handelingen uit. Licht ging aan en uit. Geluidsfragmenten klonken. Verschillende acties vonden tegelijkertijd plaats.

Het merkwaardige was dat niemand één ideale plaats had vanwaar het complete kunstwerk bekeken kon worden.

Iedere bezoeker maakte daardoor een andere versie mee.

Kaprow noemde dergelijke gebeurtenissen Happenings. MoMA schrijft hem het ontstaan van die term toe en beschrijft 18 Happenings in 6 Parts als een tijdgebonden, gescript en geregisseerd werk waarin onder andere theater, installatie, schilderkunst, geluid, simultane gebeurtenissen en deelname van het publiek samenkwamen.

Daarmee veranderde ook de positie van de bezoeker. In een museum staat iemand normaal gesproken buiten het kunstwerk en kijkt ernaar. Bij Kaprow zat de bezoeker er middenin.

Dat maakt 18 Happenings in 6 Parts voor KunstCore een uitstekend zelfstandig object. Het opent deuren naar Happening, performancekunst, publieksparticipatie, Reuben Gallery, John Cage, Robert Rauschenberg, experimenteel theater, installatiekunst en kunst als gebeurtenis.

Yard — van galerie naar autobandenberg

In 1961 vulde Allan Kaprow de binnenplaats van de Martha Jackson Gallery in New York met gebruikte autobanden.

Het resultaat heette Yard.

Voor een bezoeker moet het vreemd zijn geweest. In plaats van zorgvuldig opgestelde schilderijen of sculpturen lag er een chaotische massa banden. Men mocht er bovendien niet alleen naar kijken. Bezoekers konden over de banden klimmen, erin stappen en ze verplaatsen.

Daardoor veranderde het kunstwerk voortdurend.

De autoband had nauwelijks artistieke waarde als kostbaar materiaal. Hij was al gebruikt en afkomstig uit het dagelijks leven. Juist dat interesseerde Kaprow. Kunst hoefde volgens hem niet gemaakt te worden van brons, marmer of verf. De wereld leverde al meer dan genoeg materialen.

Nog belangrijker was wat de bezoeker ermee deed.

Het eigen lichaam werd onderdeel van het werk. Wie over de banden klom, veranderde tegelijkertijd de compositie.

Yard vormt daardoor een belangrijke schakel tussen assemblage, environment, installatiekunst en participatiekunst. Het laat bijna letterlijk zien hoe Kaprows kunst van een voorwerp veranderde in een omgeving en vervolgens in een gebeurtenis.

Fluids — een kunstwerk dat vanzelf verdwijnt

Een kunstwerk wordt meestal gemaakt om te blijven bestaan.

Allan Kaprow bedacht het tegenovergestelde.

Voor Fluids uit 1967 werden honderden rechthoekige ijsblokken gebruikt om tijdelijke bouwsels te maken. De deelnemers stapelden de blokken op tot grote, eenvoudige constructies.

Daarna gebeurde het onvermijdelijke.

Het ijs begon te smelten.

De muren verloren hun vorm, zakten in elkaar en verdwenen uiteindelijk volledig. Wat overbleef was water en de herinnering aan wat er was gebeurd.

Daarmee stelde Kaprow een fundamentele vraag over kunst. Waarom zou een kunstwerk eeuwig moeten blijven bestaan?

Bij Fluids lag de betekenis juist in het bouwen, samenwerken, wachten en verdwijnen. Niet het blijvende object maar de ervaring was belangrijk.

Het werk kan bovendien opnieuw worden uitgevoerd zonder dat er één onaantastbaar origineel bestaat. Het Getty Research Institute heeft zulke heruitvoeringen gebruikt om te onderzoeken wat het betekent om Kaprows tijdelijke kunst opnieuw tot leven te brengen.

Allan Kaprow
wanneer het dagelijks leven kunst wordt

Allan Kaprow (1927–2006) was een Amerikaanse kunstenaar, theoreticus en docent die een beslissende rol speelde in het ontstaan van happenings, performancekunst en installatiekunst. Zijn belangrijkste bijdrage was misschien niet één beroemd kunstwerk, maar een radicaal idee: kunst hoefde niet langer een voorwerp te zijn. Een gebeurtenis, handeling, ruimte of alledaagse ervaring kon eveneens kunst worden.

Kaprow begon zijn carrière als schilder. In de jaren veertig studeerde hij bij Hans Hofmann, een invloedrijke vertegenwoordiger van het abstract expressionisme. Vooral het werk van Jackson Pollock maakte grote indruk op hem. Pollock schilderde niet rustig vanaf één vaste positie, maar bewoog rondom zijn doek. Voor Kaprow werd daardoor niet alleen het uiteindelijke schilderij interessant, maar ook de handeling van het schilderen zelf.

Kaprow trok deze gedachte steeds verder door. Eerst maakte hij collages en assemblages waarin allerlei materialen werden gecombineerd. Daarna groeiden deze werken uit tot volledige ruimtes, die hij environments noemde. Hij gebruikte daarbij gewone en goedkope materialen, zoals plastic folie, aluminiumfolie, lampjes, kranten, autobanden en andere dagelijkse voorwerpen. De bezoeker stond niet langer vóór een kunstwerk, maar bevond zich er middenin.

Een tweede belangrijke invloed was componist John Cage. Kaprow volgde diens lessen in experimentele compositie aan de New School in New York. Cage liet zien dat toeval, geluid, stilte en gebeurtenissen uit het gewone leven deel van een kunstwerk konden worden.

In 1959 organiseerde Kaprow in de Reuben Gallery in New York zijn beroemde 18 Happenings in 6 Parts. Bezoekers kregen instructies en werden verdeeld over verschillende ruimtes. Er vonden tegelijkertijd handelingen plaats met beweging, licht, geluid, schilderen, gesproken tekst en alledaagse activiteiten. Het publiek was daarmee niet alleen toeschouwer, maar onderdeel van het gebeuren. De eerste uitvoering vond plaats op 4 oktober 1959.

Kaprow gebruikte voor dergelijke kunst de term Happening. Het begrip kreeg snel navolging en werd internationaal gebruikt voor tijdelijke kunstgebeurtenissen waarin handeling, improvisatie en deelname belangrijker waren dan een blijvend kunstobject.

Een bekend ander project is Yard uit 1961. Kaprow vulde een binnenplaats van de Martha Jackson Gallery in New York met honderden autobanden. Bezoekers mochten eroverheen lopen, ze verplaatsen en ermee spelen. Het kunstwerk veranderde voortdurend door hun aanwezigheid.

Later werden Kaprows werken steeds eenvoudiger en alledaagser. In plaats van grote publieke happenings ontwikkelde hij zogenaamde Activities: kleine, vaak intieme handelingen die nauwelijks nog van het gewone leven te onderscheiden waren. Twee mensen konden bijvoorbeeld tegelijk lopen, ademen, water dragen of elkaar spiegelen.

Kaprow wilde daarmee de grens tussen kunst en leven steeds verder laten verdwijnen. In zijn theoretische teksten stelde hij dat deze grens zo beweeglijk en onduidelijk mogelijk moest worden.

Zijn invloed is enorm. Participatiekunst, performancekunst, installatiekunst, relational art en veel hedendaagse kunstprojecten waarin publiek actief moet deelnemen, bouwen voort op vragen die Kaprow al in de jaren vijftig en zestig stelde.

Bij Allan Kaprow wordt uiteindelijk een heel eenvoudige vraag verrassend moeilijk: wanneer begint kunst, en wanneer is iets gewoon leven?