Abstract expressionisme

KUNSTSTROMINGEN | Abstract expressionisme

De richting van kunstenaars die de maatschappij opnieuw vorm wilden geven

De herkomst van het abstract expressionisme 

We hebben het bij het abstract expressionisme over een stroming binnen het modernisme.

Het begin van deze stroming ligt rond 1945 en komt zo rond 1960 weer tot een einde.

De term abstract expressionisme is echter al veel ouder en wordt al in
1919 genoemd in het tijdschrift "Der Stürm. Hier werd de term gebruikt
voor het beschrijven van de Duitse expressionisten. 

We spreken van abstract expressionisme bij een groep kunstenaars die in begin van de tweede wereldoorlog naar de Verenigde Staten is uitgeweken. Het abstract expressionisme is dan ook ontstaan in New York en wordt beschouwd  als één der eerste echt Amerikaanse  bewegingen en wordt dan ook wel de "New York School"  genoemd.  In 1946 dook de term opnieuw op bij de Amerikaanse kunstcriticus Robert Coates die deze groep Amerikaanse kunstenaars hiermee wilde beschrijven.

Veel kunstenaars die onder deze stroming worden gerekend waren al actief in de dertiger jaren. Dit was vooral te danken aan een Amerikaans stimuleringsprogramma voor kunstenaars, het Federal Art Project. Doel van dit project was om de betekenis van de kunstenaar in de maatschappij beter vorm te geven.

Zoals vaak met dit soort programma's werden de kunstenaars voor hun gevoel in een keurslijf gedwongen dat in het geheel niet paste bij wat men zelf aan kunst wenste te produceren.

In dit geval werd er een sociale, realistische stijl van werken verwacht, enigszins in lijn het de stijl van het realisme. Stedelijke en landelijke onderwerpen moesten de hoofdrol spelen. En dan met een romantische maar ook wel nationalistische ondertoon.

Europese invloeden

Veel schilders lieten zich liever  inspireren door Europese richtingen  zoals het fauvsime, het kubisme en het futurisme. Met name Pollock liet zich inspireren. Ook het surrealisme maakte indruk maar men wist nog niet zo erg wat men daarmee aan moest. Er was eerder een trend om het surrealistische niet zozeer in de afbeelding neer te leggen meer in de technieken die werden gebruikt. Maar het waren niet alleen richtingen in de kunst die een rol speelden.

Invloed Jung en Freud op het Abstract expressionisme

Belangrijke invloed had het werk van de Zwitserse psychiater en psycholoog Carl Gustav Jung, de grondlegger van de analytische psychologie,  wiens werk de kunstenaars in kunst wilden vatte. Ook de ideeën van Sigmund Freud vonden een duidelijk gehoor  bij de kunstenaars van het Abstract expressionisme

"Silence is so accurate." Mark Rothko

Na de oorlog kwam er nieuw bloed uit Europa

Na de oorlog kwamen met de vele immigranten uit Europa ook kunstenaars met nieuwe ideeën naar de Verenigde staten, zoals de Nederlander Willem de Kooning. Overigens begon de Kooning in de USA met vrouwenportretten die gekenmerkt werden door een forse penseelstreek en zeer indringende ogen, Later ging hij meer in de richting van de action painters die inmiddels hun draai aan het vinden waren.

Gebruik van bijzondere technieken om verf aan te brengen

Deze kunstenaars hanteerden bepaalde technieken waarmee ze tot een soort herkenbare versie van de meer abstracte kunst wilden komen. En deze technieken gingen duidelijk verder dan de gebruikelijk penselen en paletmessen. De verf wordt soms naar het doek gesmeten op zoek naar minder conventionele aanpak van  het schilderen.

Een doel van het abstract expressionisme was toch het herstel van de  maatschappij als geheel en de kunst in het  bijzonder na de tweede wereldoorlog

Eén van de bekendste voorbeelden van deze stroming is Jackson Pollock. Pollock ontwikkelde nieuwe innovatieve technieken zoals "dripping" en "action painting."  Hierbij liet hij de verf op grote op de grond liggende doeken druppelen uit blikken waar gaten in waren gemaakt. De blikken waren voorzien van draden zodat ze rond gedraaid en geslingerd konden worden. 

"The people who weep before my pictures are having the same religious experience I had when I painted them." Mark Rothko

De kunst die op deze wijze tot stand komt is vaak onderwerp van verhitte discussie. Dat is meestal niet terecht. Er zit wel degelijk een visie achter het werk dat door de leek misprijzend als geklieder wordt neergezet.

Het is een nodeloos denigrerende benadering die aangeeft dat we hier zeker niet met een kenner of liefhebber van het abstract expressionisme te maken hebben,.

De invloed van het abstract expressionisme op latere stromingen en individuele kunstenaars
Het abstract expressionisme, dat in de jaren 1940 en 1950 in de Verenigde Staten opkwam, heeft een grote invloed gehad op latere kunststromingen en kunstenaars. Deze invloed manifesteert zich zowel in de benadering van kunst maken als in de concepten die kunstenaars na de abstract expressionisten hebben omarmd. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste invloeden die inmiddels waar te nemen zijn:
1. Action painting en de fysieke betrokkenheid bij het kunstwerk:
Abstract expressionistische kunstenaars zoals Jackson Pollock ontwikkelden een nieuwe manier van schilderen die bekend staat als action painting, waarbij de fysieke daad van het schilderen net zo belangrijk was als het eindresultaat. Pollock gooide en druppelde verf op het doek, wat zorgde voor een intens fysiek proces. Deze focus op het schilderproces zelf had een blijvende invloed op latere stromingen zoals:

- Performancekunst: De act van het maken werd belangrijk in de performancekunst van de jaren 1960 en daarna. Kunstenaars zoals Yves Klein en Joseph Beuys brachten het vernieuwende idee dat de handeling van het kunst maken op zich ook zelf weer kunst kan zijn, naar nieuwe hoogten. De focus op het lichaam en de handeling als onderdeel van de creatie komt voor een belangrijk deel voort uit de action painting-traditie.
- Hedendaagse schilderkunst: Veel hedendaagse kunstenaars, zoals Gerhard Richter en Anselm Kiefer, combineren schilderen met fysieke processen zoals schrapen, gooien en krassen, technieken die terug te voeren zijn op de invloed van Pollock en anderen.
-

"A painting is not about an experience. It is an experience " Mark Rothko

2. Automatisme en Surrealistische invloeden:
Abstract expressionisten zoals Mark Rothko en Willem de Kooning gebruikten ook technieken van het automatisme, geïnspireerd door het surrealisme, om onbewuste gevoelens en verborgen ideeën naar voren en vervolgens tot uiting te brengen. Dit nieuwe idee om kunst te laten ontstaan uit een onbewust proces had directe invloed op:

- Conceptuele kunst: Conceptuele kunstenaars zoals Sol LeWitt en Lawrence Weiner hanteerden het idee dat kunst niet per se hoeft te bestaan als een fysiek object, maar ook een conceptueel proces kan zijn. De focus op innerlijke, mentale processen en ideeën in plaats van het object zelf vindt zijn oorsprong deels in het abstract expressionisme.
- Postminimalisme: Kunstenaars zoals Eva Hesse en Richard Serra maakten kunstwerken waarin het intuïtieve en het organische een grote rol speelden. Zij gebruikten vaak onconventionele materialen en methoden die het onbewuste of irrationele in hun werk naar voren brachten, iets dat sterk verbonden is met de spontaniteit van abstract expressionisme.
3. De expansie van het formaat en de monumentaliteit:
Abstract expressionistische kunstenaars waren bekend om hun grote doeken en monumentale werken. Barnett Newman en Clyfford Still maakten werken die de kijker omringden, wat zorgde voor een intense visuele ervaring. Dit idee van grootschalige kunst had invloed op:

- Color field painting: Schilders zoals Helen Frankenthaler en Morris Louis bouwden voort op de grootschalige, op kleur gerichte benadering van kunstenaars als Rothko. Hun werk benadrukte grote kleurvlakken en een vereenvoudiging van de compositie, waarbij de schaal van het werk centraal bleef staan.
- Land art: De monumentaliteit van het abstract expressionisme resoneerde ook in de land art-beweging van kunstenaars zoals Robert Smithson en Michael Heizer, die werken creëerden die vaak enorme natuurgebieden gebruikten als canvas. Hun kunstwerken vroegen om een ervaring die verder ging dan de traditionele galerieomgeving, iets wat abstract expressionisten ook voor ogen hadden.
4. De nadruk op individuele expressie en vrijheid:
Abstract expressionisten legden een sterke nadruk op persoonlijke expressie en artistieke vrijheid. Dit idee, dat kunst een middel is voor de kunstenaar om diep persoonlijke en emotionele ervaringen te delen, had een blijvende invloed op:

- Neo-expressionisme: In de jaren 1980 kwam het neo-expressionisme op, met kunstenaars zoals Jean-Michel Basquiat, Julian Schnabel en Anselm Kiefer. Deze stroming putte uit de emotionele kracht en rauwe expressiviteit van het abstract expressionisme, maar combineerde dit met figuratieve elementen en sociale commentaren. De intense persoonlijke expressie en de vrijheid om te experimenteren met stijl en vorm kwamen rechtstreeks voort uit de abstract expressionistische ethos.

- Street art en hedendaagse kunst: Kunstenaars zoals Banksy, Shepard Fairey, en vele anderen in de street art-scène, hebben het idee van persoonlijke expressie en het werken buiten de conventionele kunststructuren overgenomen. Hoewel hun werk vaak figuratief is, dragen ze het vrijheidsbeginsel en de persoonlijke expressie van abstract expressionisten met zich mee.

5. Conceptuele en minimalistische reacties:
De abstract expressionisten hadden ook een indirecte invloed door een tegenreactie op te roepen. Veel kunstenaars in de jaren 1960, zoals die van de minimalistische en conceptuele kunst, zetten zich af tegen de emotionele lading en het expressieve gebaar van abstract expressionisme. Kunstenaars zoals Donald Judd en Frank Stella probeerden kunst te ontdoen van subjectieve inhoud en creëerden werken die draaiden om geometrie, herhaling en helderheid, in directe reactie op de intense individualiteit van het abstract expressionisme.

Conclusie:
Het abstract expressionisme heeft een diepgaande invloed gehad op de kunstwereld, niet alleen door directe navolging in latere stromingen zoals het neo-expressionisme, maar ook door zijn impact op conceptuele en minimalistische tegenreacties. De focus op het creatieve proces, grootschalige werken, persoonlijke expressie en experimentele vrijheid blijft een belangrijke erfenis van deze stroming.

"Kunst lijkt mij nooit werkelijk rust te geven."  Willem de Kooning

Typerende kunstenaars abstract expressionisme

- Chuck Close;

- Willem de Kooning; 

- Helen Frakenthaler;

- Arshile Gorky;

- Adolph Gottlieb; 

- Philip  Guston;

- Patrick Heron;

- Ellsworth Kelly;

- Lee Krasner;

- Robert Motherwell;

- Barnett Newman;

- Jackson Pollock;

- Mark Rothko;

- Frank Stella;

- Clifford Still.

Chaïm Soutine was een voorloper van het abstract expressionisme

Één van de eerste schilders die als een voorloper van het abstract expressionisme werd gerekend was de Parijse schilder Chaïm Soutine. (1893 - 1843) Zijn specialiteit was het schilderen van hotelpersoneel. Met name zijn schilderij "de liftboy" uit 1925 wordt vanwege de wilde penseelvoering gezien als een voorloper van het abstract expressionisme.

"Flesh was the reason oil paint was invented."  Willem de Kooning

Hoe kan ik als kijker zelf kunst uit de stroming van het abstract expressionisme herkennen?
Abstract expressionisme is een kunststroming die voor veel mensen lastig te begrijpen lijkt. Toch zijn er duidelijke kenmerken waaraan je deze schilderijen kunt herkennen. Je hoeft daarvoor geen kunsthistoricus te zijn. Door anders te leren kijken ontdek je al snel waarom deze werken zo'n belangrijke plaats innemen binnen de moderne kunst.

Let op de afwezigheid van herkenbare voorstellingen
Een van de eerste kenmerken is dat je meestal geen duidelijk onderwerp ziet. Er is geen landschap, portret of stilleven dat direct herkenbaar is. Dat betekent echter niet dat het schilderij nergens over gaat. Het onderwerp is vaak een gevoel, een innerlijke beleving of een emotionele reactie van de kunstenaar.

Vraag jezelf daarom niet direct af: "Wat stelt dit voor?" maar eerder: "Wat roept dit werk bij mij op?"

Kijk naar de penseelstreken
Bij abstract expressionisme zijn de penseelstreken vaak goed zichtbaar. Ze zijn meestal energiek, krachtig en spontaan. Soms lijken ze zelfs haastig aangebracht, maar achter die ogenschijnlijke spontaniteit schuilt vaak een zorgvuldig opgebouwd geheel.

Je kunt vaak zien hoe de kunstenaar heeft gewerkt. Druppels verf, brede kwaststreken, krassen of dikke lagen verf vertellen als het ware het verhaal van het schilderproces.

Let op de grootte van het schilderij
Veel abstract-expressionistische werken zijn opvallend groot. Dat is geen toeval. De kunstenaar wilde de kijker als het ware opnemen in het schilderij. Je kijkt niet naar een afbeelding, maar bevindt je bijna midden in de ervaring.

Wanneer een groot doek je volledig omringt, wordt de beleving veel intenser dan bij een klein schilderij.

Zoek naar emotie in plaats van logica
Deze kunst draait nauwelijks om een logisch verhaal. Emotie staat centraal. Sommige schilderijen stralen rust uit, andere spanning, verdriet, woede of juist vrijheid.

Je hoeft die gevoelens niet precies hetzelfde te ervaren als de kunstenaar. Juist jouw persoonlijke reactie maakt deel uit van de ontmoeting met het kunstwerk.

Bestudeer het kleurgebruik
Kleuren worden meestal niet natuurgetrouw gebruikt. Een kunstenaar kiest kleuren vanwege hun emotionele werking.

Soms bestaan schilderijen uit enorme kleurvlakken die langzaam in elkaar overlopen. Andere werken bevatten juist felle contrasten of een explosie van verschillende kleuren.

Vraag jezelf af welke sfeer de kleuren oproepen.

Kijk naar de compositie
Hoewel veel werken chaotisch lijken, blijken ze bij langer kijken vaak verrassend evenwichtig opgebouwd.

Sommige kunstenaars vullen het hele doek met beweging zonder duidelijk middelpunt. Dit wordt wel een all-over compositie genoemd. Daardoor dwaalt je oog voortdurend over het hele oppervlak.

Andere kunstenaars kiezen juist voor grote rustige vlakken waarin bijna niets lijkt te gebeuren, maar waarin subtiele verschillen in kleur en structuur een enorme spanning oproepen.

"The impulse of modern art is the desire to destroy beauty"  Barnett Newman

Let op de verf zelf
Bij abstract expressionisme speelt verf vaak een hoofdrol. De verf is niet alleen een middel om iets af te beelden; zij is onderdeel van het kunstwerk.

Je ziet soms dikke lagen verf die reliëf vormen. Op andere schilderijen zijn juist dunne, transparante lagen aangebracht. Druppels, spatten en vloeiende lijnen maken zichtbaar hoe het werk is ontstaan.

Kijk of je de hand van de kunstenaar herkent
Veel kunstenaars uit deze stroming wilden hun persoonlijke aanwezigheid zichtbaar maken. Hun bewegingen, ritme en energie zijn letterlijk terug te vinden in het schilderij.

Sommige werken voelen daardoor heel lichamelijk aan. Je krijgt bijna het gevoel dat je kunt volgen hoe de kunstenaar zich tijdens het schilderen over het doek heeft bewogen.

Neem de tijd
Abstract expressionisme laat zich zelden in enkele seconden begrijpen. Hoe langer je kijkt, hoe meer patronen, nuances en verbanden zichtbaar worden.

Vaak verandert ook je eerste indruk. Een schilderij dat eerst chaotisch leek, kan later juist rust uitstralen. Of een eenvoudig kleurvlak blijkt vol subtiele verschillen te zitten.

"We are making images whose reality is self-evident"  Barnett Newman

Stel jezelf vragen
Een goede manier om abstract expressionisme te leren waarderen is jezelf vragen te stellen:

- Welke emotie voel ik?
- Welke kleur trekt als eerste mijn aandacht?
- Waar blijft mijn oog steeds terugkomen?
- Voelt het schilderij druk of juist stil?
- Welke beweging zie ik?
- Welke sfeer blijft hangen wanneer ik wegloop?
Er bestaan geen perfecte antwoorden. Het gaat juist om jouw waarneming.

Kijk naar meerdere kunstenaars
Hoe meer schilderijen je bekijkt, hoe beter je de verschillen leert herkennen. Sommige kunstenaars werkten met wilde verfspatten, anderen met monumentale kleurvelden of krachtige gebaren. Door veel te vergelijken ontwikkel je vanzelf een scherper oog voor stijl, techniek en persoonlijke handschriften.

Abstract expressionisme vraagt een andere manier van kijken dan figuratieve kunst. Je hoeft niet te zoeken naar herkenbare objecten, maar naar energie, emotie, kleur, ritme en het zichtbare schilderproces. Door rustig te observeren en open te staan voor je eigen ervaring ontdek je dat deze kunststroming vaak veel toegankelijker is dan zij op het eerste gezicht lijkt. Hoe vaker je kijkt, hoe rijker de ervaring wordt en hoe gemakkelijker je abstract-expressionistische kunst zult herkennen.

Wat zijn bekende werken uit het Abstract expressionisme om eens te bekijken
aAls je het abstract expressionisme echt wilt leren herkennen, is het verstandig om niet meteen tientallen kunstenaars te bekijken. Begin met een aantal sleutelwerken. Die laten samen vrijwel alle belangrijke kenmerken van de stroming zien: actie, emotie, kleur, gebaar en monumentaliteit.

1. Jackson Pollock – Number 1A, 1948

Dit is misschien wel het bekendste werk uit de stroming.

Waar let je op?

-
verf is gedruppeld en gespetterd

-
geen herkenbaar onderwerp

-
beweging over het hele doek

-
geen centraal aandachtspunt

-
het schilderproces is zichtbaar

Vraag jezelf af:

Volgt mijn oog een route of dwaalt het vrij over het schilderij?