Bauhaus

het Bauhaus was geen stijl

Het Bauhaus was meer dan een stijl

Waarom Gropius niet simpelweg een nieuwe vorm wilde bedenken

Het Bauhaus wordt tegenwoordig gemakkelijk herkend aan witte gebouwen, rechte lijnen, stalen buismeubels en geometrische vormen. Daardoor lijkt het soms alsof Walter Gropius in 1919 simpelweg een nieuwe stijl oprichtte. Zijn ambitie was veel groter.

Gropius wilde de manier waarop kunstenaars, ontwerpers en ambachtslieden werkten veranderen. Traditionele kunstacademies maakten een duidelijk onderscheid tussen schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur en ambacht. Het Bauhaus probeerde die grenzen juist af te breken.

Studenten onderzochten materialen en leerden praktisch werken in ateliers. Metaal, hout, textiel, typografie, meubels, fotografie en architectuur konden onderdelen worden van dezelfde ontwerpwereld. Uiteindelijk moest bovendien een verbinding ontstaan met industriële productie.

Dat verklaart waarom het Bauhaus zoveel verschillende kunstenaars aantrok. Kandinsky en Klee waren schilders, Breuer ontwierp meubels en Moholy-Nagy experimenteerde met fotografie en technologie. Ze hoefden niet hetzelfde soort werk te maken.

De eenheid zat niet noodzakelijk in het uiterlijk van hun kunst, maar in het experiment: R,wordt vertegenwoordigd doorhoe kan kunst functioneren in een moderne, industriële samenleving?R,wordt vertegenwoordigd door

Daarmee was Gropius niet alleen de architect van gebouwen. Hij werd ook architect van een nieuw systeem voor kunstonderwijs.

MoMA omschrijft het Bauhaus inderdaad als een experimentele onderwijsomgeving waarin ruimte, kleur en compositie werden gecombineerd met praktische werkplaatsen voor onder meer metaal, meubelbouw, textiel en typografie. De school wilde kunst en de industriële wereld opnieuw met elkaar verbinden. ([The Museum of Modern Art][4])

 
KUNSTTERMEN | Bauhaus

De school die kunst, design en architectuur veranderde

De geboorte van een revolutionair instituut

Bauhaus behoort tot de invloedrijkste kunst- en ontwerpopleidingen uit de moderne geschiedenis. Het instituut werd in 1919 opgericht door Walter Gropius in de Duitse stad Weimar. Het doel van de nieuwe school was ambitieus: verschillende kunstdisciplines samenbrengen en een nieuwe vorm van vormgeving ontwikkelen die aansloot bij de moderne industriële samenleving.

Na de verwoestingen van de Eerste Wereldoorlog ontstond er behoefte aan vernieuwing op allerlei gebieden. Kunst, architectuur en design moesten volgens Gropius niet langer los van elkaar bestaan. In plaats daarvan wilde hij een opleiding creëren waarin kunstenaars, ontwerpers en ambachtslieden gezamenlijk werkten aan de wereld van de toekomst.

Het Bauhaus werd daarmee veel meer dan een kunstacademie. Het groeide uit tot een laboratorium voor nieuwe ideeën over wonen, werken en ontwerpen.

Invloeden van Arts and Crafts

Hoewel Bauhaus vaak wordt gezien als een symbool van moderniteit, bouwde het voort op eerdere ideeën. Een belangrijke inspiratiebron was de Arts and Crafts-beweging van William Morris.

Morris had zich verzet tegen de slechte kwaliteit van veel industriële producten uit de negentiende eeuw. Hij geloofde dat ambachtelijkheid en goed ontwerp centraal moesten staan. Deze gedachte sprak ook Gropius aan.

Toch ging Bauhaus een stap verder. Waar Morris vaak kritisch stond tegenover industrialisatie, zag Bauhaus juist kansen in moderne productiemethoden. De uitdaging was volgens de ontwerpers niet om de industrie te vermijden, maar om haar te combineren met hoogwaardige vormgeving.

Zo ontstond een nieuwe benadering waarin kunst, techniek en industrie elkaar versterkten.

Een herkenbare stijl

De stijl die binnen Bauhaus werd ontwikkeld is tot op de dag van vandaag onmiddellijk herkenbaar. Functionaliteit stond centraal. Overbodige decoraties werden zoveel mogelijk vermeden. Ontwerpen moesten eenvoudig, logisch en doelmatig zijn.

Strakke lijnen, geometrische vormen en heldere composities vormden belangrijke kenmerken van de Bauhaus-stijl. De vorm van een object moest voortkomen uit zijn functie. Een stoel moest in de eerste plaats goed bruikbaar zijn. Pas daarna kwam de esthetiek.

Deze benadering had grote invloed op architectuur, meubelontwerp, grafische vormgeving en industriële productie. Veel moderne ontwerpen zijn nog steeds gebaseerd op principes die binnen het Bauhaus werden ontwikkeld.

Het ideaal van het Gesamtkunstwerk

Walter Gropius droomde van een nieuwe vorm van architectuur waarin alle kunstdisciplines samenkwamen. Hij gebruikte daarvoor het begrip "Gesamtkunstwerk", een totaalkunstwerk waarin architectuur, interieur, meubels, kunst en design één harmonieus geheel vormen.

Volgens deze visie moest een gebouw niet worden gezien als een verzameling losse onderdelen, maar als een geïntegreerd ontwerp. Architecten, kunstenaars en ambachtslieden dienden daarom nauw samen te werken.

Dit ideaal beïnvloedde niet alleen gebouwen, maar ook de manier waarop ontwerpers naar de leefomgeving keken. Het complete woon- en werkmilieu werd beschouwd als een ontwerpopgave.

Leermeesters en ambacht

Een bijzonder kenmerk van Bauhaus was de manier waarop onderwijs werd georganiseerd. Docenten werden vaak aangeduid als leermeesters. Deze benaming verwees bewust naar de oude gilden, waarin meesters hun kennis doorgaven aan leerlingen.

Studenten kregen niet alleen theoretisch onderwijs, maar werkten ook in ateliers waar zij praktische vaardigheden leerden. Hierdoor ontstond een sterke verbinding tussen denken en doen.

Bekende kunstenaars en ontwerpers waren als leermeester verbonden aan de school. Zij stimuleerden studenten om te experimenteren met nieuwe materialen, technieken en ideeën.

Deze combinatie van vakmanschap en innovatie vormde een belangrijk onderdeel van het succes van Bauhaus.

Een blijvende invloed

Hoewel Bauhaus tijdens zijn bestaan verschillende politieke en maatschappelijke uitdagingen kende en meerdere keren moest verhuizen, bleef de invloed van het instituut groot. De school werd uiteindelijk gesloten onder druk van het nationaalsocialistische regime, maar de ideeën verspreidden zich wereldwijd.

Veel voormalige docenten en studenten zetten hun werk voort in andere landen en droegen zo bij aan de internationale verspreiding van de Bauhaus-principes.

Tegenwoordig zijn de ideeën van Bauhaus nog steeds zichtbaar in moderne architectuur, interieurontwerp, grafische vormgeving en industriële producten. De nadruk op functionaliteit, eenvoud en samenwerking tussen kunst en techniek heeft een blijvende plaats verworven in de ontwerpwereld.

Bauhaus bewijst daarmee dat een onderwijsinstelling veel meer kan zijn dan een school alleen. Het kan een bron van ideeën worden die generaties lang invloed uitoefent op de manier waarop mensen hun omgeving vormgeven.

Drie steden, drie verschillende Bauhausen

Het Bauhaus bestond slechts veertien jaar, maar verhuisde in die korte periode tweemaal. Daardoor ontstonden bijna drie verschillende versies van dezelfde school.

In Weimar lag aanvankelijk veel nadruk op ambacht, persoonlijke ontwikkeling en experimenteel kunstonderwijs. Na de verhuizing naar Dessau kwamen architectuur, techniek en industriële productie sterker centraal te staan. Het beroemde Bauhausgebouw van Walter Gropius werd daar zelf een zichtbaar symbool van de nieuwe ontwerpgedachte.

Ook het leiderschap veranderde. Gropius werd opgevolgd door Hannes Meyer, die ontwerpen vooral vanuit maatschappelijke behoeften wilde benaderen. Daarna nam Ludwig Mies van der Rohe de leiding over. Onder hem werd architectuur belangrijker en probeerde de school politieke conflicten te vermijden.

In 1932 verhuisde het Bauhaus nog eenmaal, nu naar Berlijn. Een jaar later werd de school gesloten. Juist doordat veel docenten en studenten vervolgens Duitsland verlieten, verspreidden de Bauhausideeën zich verder over Europa en de Verenigde Staten.

De geschiedenis van Bauhaus laat daardoor mooi zien dat het niet alleen een stijl was, maar een voortdurend veranderend experiment in kunst, onderwijs en ontwerpen.

Een school waarin bijna alles onderwerp van ontwerp kon worden

Het Bauhaus was veel meer dan een herkenbare bouwstijl. Het was een kunst- en ontwerpschool waarin kunstenaars, architecten, ambachtslieden en ontwerpers samen onderzochten hoe de moderne leefomgeving kon worden vormgegeven.

Walter Gropius richtte het Staatliche Bauhaus in 1919 in Weimar op. Onderwijs, kunst en praktisch werken in werkplaatsen moesten daar dichter bij elkaar komen. Studenten begonnen met een voorbereidende cursus en konden daarna werken met onder andere metaal, textiel, meubels, grafiek en andere disciplines.

De docenten vormden een opvallend gezelschap. Paul Klee en Wassily Kandinsky onderzochten kleur en vorm, Johannes Itten ontwikkelde vernieuwend basisonderwijs, Oskar Schlemmer hield zich bezig met lichaam en toneel, terwijl Marcel Breuer experimenteerde met meubels en industriële productie. László Moholy-Nagy bracht techniek, fotografie en constructie nadrukkelijker het onderwijs binnen.

Na Weimar verhuisde de school naar Dessau en uiteindelijk naar Berlijn. Hoewel het Bauhaus in 1933 onder politieke druk werd gesloten, verspreidden voormalige docenten en studenten zijn ideeën internationaal.

Wie vanuit Bauhaus een paar deuren opent, komt daardoor al snel terecht bij schilderkunst, architectuur, fotografie, meubels, theater en modern design.

Een volgende Bauhaus-batch kan trouwens gemakkelijk nóg tien sterke relaties opleveren. Hannes Meyer, Ludwig Mies van der Rohe, Gunta Stölzl, Marianne Brandt, Dessau en Weimar ontbreken ook nog in de objectenlijst en vormen inhoudelijk zeer bruikbare knooppunten.