Abstraheren

Beeldhouwen en boetseren | Abstraheren
 

Abstraheren in de beeldhouwkunst

De werkelijkheid terugbrengen tot haar essentie

 Abstraheren is een belangrijk begrip binnen de beeldhouwkunst. Het verwijst naar het proces waarbij een kunstenaar één of meer kenmerken van de werkelijkheid bewust vereenvoudigt, weglaat of verandert. Het doel is niet om een exacte kopie van een mens, dier of voorwerp te maken, maar om de essentie ervan zichtbaar te maken. Een abstracte sculptuur probeert niet zozeer de buitenkant van een onderwerp vast te leggen, maar richt zich op de vorm, de beweging, de emotie of de gedachte die erachter schuilgaat.
Iedere beeldhouwer maakt tijdens het werken voortdurend keuzes. Welke vormen zijn werkelijk belangrijk? Welke details kunnen verdwijnen zonder dat het karakter van het onderwerp verloren gaat? Door deze vragen te beantwoorden ontstaat een beeld dat niet langer uitsluitend de zichtbare werkelijkheid weergeeft, maar ook een persoonlijke interpretatie van de kunstenaar bevat.

Minder details, meer zeggingskracht
Veel beginnende beeldhouwers denken dat een goed beeld zoveel mogelijk details moet bevatten. In werkelijkheid is vaak het tegenovergestelde waar. Juist door details weg te laten kan een sculptuur krachtiger worden. Wanneer een beeld niet wordt overladen met kleine anatomische kenmerken, blijft de aandacht van de kijker gericht op de grote lijnen, de houding en de expressie.

Abstraheren zorgt ervoor dat de hoofdvorm belangrijker wordt dan de afzonderlijke onderdelen. De spanning tussen lijnen, volumes en vlakken krijgt meer betekenis. Daardoor ontstaat een beeld dat rust uitstraalt en tegelijkertijd veel ruimte laat voor de eigen interpretatie van de toeschouwer.

Werken naar model met een elastische stof
Binnen sommige ateliers wordt een bijzondere techniek toegepast om het abstraheren gemakkelijker te maken. Daarbij trekt een kunstmodel een nauwsluitende zak of een pak van elastische stof aan. Deze stof sluit strak aan om het lichaam en laat de grote vormen duidelijk zien, terwijl vrijwel alle anatomische details verdwijnen.

Spieren, huidplooien en andere kleine kenmerken worden als het ware uitgewist. Wat overblijft zijn de grote volumes van schouders, borstkas, heupen, armen en benen. De spanning van de elastische stof zorgt bovendien voor vloeiende lijnen die de lichaamsvorm extra benadrukken. Hierdoor wordt de kunstenaar bijna vanzelf gedwongen om naar de hoofdlijnen van het lichaam te kijken in plaats van naar de details.

Deze methode helpt beeldhouwers om beter inzicht te krijgen in de onderliggende constructie van een lichaam. Het is een uitstekende oefening voor iedereen die wil leren abstraheren zonder dat het onderwerp onherkenbaar wordt.

Een bijzondere uitdaging voor het model
Voor het kunstmodel is deze werkwijze niet altijd eenvoudig. Het dragen van een volledig gesloten elastische zak vraagt om ervaring en vertrouwen. Het model moet rustig kunnen blijven ademen en mag geen last hebben van claustrofobie. Bovendien is het belangrijk dat de stof comfortabel zit en voldoende bewegingsvrijheid biedt.

Omdat het model minder zicht heeft en de communicatie soms lastiger verloopt, vraagt deze manier van poseren extra aandacht van zowel de kunstenaar als de begeleider van de sessie. Daarom wordt deze techniek meestal toegepast met ervaren kunstmodellen die gewend zijn langere tijd stil te staan en verschillende houdingen aan te nemen.

Portretstudies met een nylonkous
Een vergelijkbare techniek wordt toegepast bij portretboetseren. Daarbij wordt soms een dunne nylonkous over het hoofd van het model getrokken. Hierdoor verdwijnen kleine details zoals huidstructuur, rimpels, poriën en fijne overgangen in het gezicht. De grote vormen van de schedel, de neus, de jukbeenderen en de kaaklijn blijven echter duidelijk zichtbaar.

Ook hier verschuift de aandacht automatisch naar de hoofdvorm. De kunstenaar leert beter kijken naar de verhouding tussen de verschillende delen van het gezicht zonder afgeleid te worden door kleine kenmerken. Voor veel studenten blijkt dit een verrassend effectieve manier om de basis van een portret onder de knie te krijgen.

Verschillende manieren van abstraheren
Abstraheren kan op veel verschillende manieren plaatsvinden. Sommige kunstenaars vereenvoudigen alleen de contouren van een figuur, terwijl anderen vrijwel alle herkenbare kenmerken verwijderen. Er bestaan daarom vele gradaties van abstractie.

Veelgebruikte technieken zijn het vereenvoudigen van vormen, het combineren van verschillende volumes, het toepassen van geometrische figuren, het benadrukken van ritme en beweging of juist het spelen met negatieve ruimte. Ook materiaalgebruik speelt hierbij een belangrijke rol. Een ruwe steen vraagt immers om een andere benadering dan klei, hout of brons.

Sommige beeldhouwers laten de sporen van hun gereedschap bewust zichtbaar. Anderen kiezen juist voor vloeiende overgangen en strak afgewerkte oppervlakken. Beide benaderingen kunnen uitstekend samengaan met abstractie.

De betekenis achter de vorm
Abstraheren gaat niet alleen over vorm, maar ook over inhoud. Doordat de werkelijkheid wordt vereenvoudigd ontstaat ruimte voor symboliek. Een beeld hoeft niet langer uitsluitend een persoon of dier voor te stellen, maar kan ook een gevoel, herinnering, gedachte of levensfase uitdrukken.

Juist doordat niet alles letterlijk wordt weergegeven, wordt de kijker uitgenodigd om zelf betekenis aan het werk toe te kennen. Iedere toeschouwer brengt immers zijn eigen ervaringen en emoties mee. Daardoor kan hetzelfde abstracte beeld voor verschillende mensen een totaal andere betekenis krijgen.

De rol van materiaal
Bij abstracte sculpturen speelt het materiaal vaak een grotere rol dan bij realistische beelden. Veel kunstenaars laten de natuurlijke eigenschappen van steen, hout of metaal zoveel mogelijk zichtbaar. De structuur van het materiaal, de nerf van het hout of de breuklijnen in een steen worden niet verborgen, maar juist onderdeel van het kunstwerk.

Ook de afwerking speelt daarom vaak een minder belangrijke rol. Waar bij realistische sculpturen regelmatig wordt gestreefd naar een glad oppervlak, laten abstract werkende beeldhouwers juist graag de sporen van hakken, raspen of boetseren zichtbaar. Daarmee blijft de 'geest' van het materiaal behouden en krijgt het werk een eerlijk en levendig karakter.

Een zoektocht naar de essentie
Abstraheren is uiteindelijk een zoektocht naar wat werkelijk belangrijk is. Het vraagt van een kunstenaar niet alleen technische vaardigheid, maar vooral een scherp waarnemingsvermogen. Welke vorm vertelt het verhaal? Welke lijn geeft de beweging weer? Welke verhouding roept precies de gewenste emotie op?

Door bewust details weg te laten ontstaat vaak juist meer zeggingskracht. Het beeld wordt eenvoudiger, maar tegelijkertijd rijker aan betekenis. Daarom vormt abstraheren al meer dan een eeuw een belangrijk onderdeel van de moderne beeldhouwkunst. Het biedt kunstenaars de vrijheid om niet alleen de zichtbare werkelijkheid weer te geven, maar ook datgene wat zich daarachter bevindt: emotie, symboliek, ritme en verbeeldingskracht.