Random Art

Gemaakt met random-art.org

Random Art

Wanneer het toeval zelf de kunstenaar wordt

Wat is Random Art?

Random Art is een kunststroming waarbij toeval, algoritmen en wiskundige processen de basis vormen van het creatieve werk. In plaats van dat de kunstenaar elke lijn en kleur bewust kiest, wordt het beeld gegenereerd door systemen die opereren op willekeurigheid of op zogenaamde deterministische processen. Een deterministisch proces is een gebeurtenis of berekening waarbij toeval geen enkele rol meer speelt. Het verloop en de uiteindelijke uitkomst liggen volledig vast door de beginvoorwaarden. De de geldende natuurwetten of regels van het gebruikte systeem bepalen de rest wel. Als de invoer hetzelfde is, zal de uitkomst dat ook altijd zijn. Deze processen kunnen zo complex zijn dat ze bij een oppervlakkige beschouwing wel degelijk als willekeurig worden kunnen worden ervaren.

De term Random Art dekt een breed spectrum van kunstuitingen. Dat loopt van van analoge experimenten waarbij verf willekeurig over een doek wordt gegooid tot een volledig digitale versie door de computer gegenereerde beelden op basis van wiskundige formules en pseudorandom-algoritmen.

Een korte geschiedenis
De wortels van de Random Art liggen diep in de twintigste eeuw. In de jaren veertig en vijftig experimenteerden kunstenaars als Hans Arp en de dadaïsten al met het toeval als creatief principe. Arp scheurde stukjes papier en liet ze vallen, waarna hij de plek waar ze landden accepteerde als compositie. Het was een bewuste verwerping van de rationele, intentionele kunstenaar.

In dezelfde periode ontwikkelde Jackson Pollock zijn drip painting-techniek, waarbij verf van een kwast of stok op een liggend doek werd gedruppeld. Hoewel Pollock zijn bewegingen gedeeltelijk controleerde, speelde de zwaartekracht en de fysieke onvoorspelbaarheid van de vloeistof een onmiskenbare rol.

Met de opkomst van de computer in de jaren zestig en zeventig kreeg Random Art een nieuwe dimensie. Pioniers zoals Vera Molnár en Manfred Mohr schreven vroege computerprogramma's die geometrische patronen genereerden op basis van toevalsgetallen. Hun werk wordt nu beschouwd als de geboorte van de generatieve kunst een nauw verwante stroming waarbij een systeem (en niet de kunstenaar zelf) het kunstwerk produceert.

Hoe werkt het?
Random Art in de digitale context maakt gebruik van pseudorandom number generators (PRNG's): algoritmen die getallen produceren die statistisch willekeurig lijken, maar in werkelijkheid volledig deterministisch zijn. Geef hetzelfde startgetal (de seed) op, en je krijgt altijd hetzelfde beeld.

Een bekend voorbeeld hiervan is de website https://www.random-art.org, ontwikkeld door wiskundige en programmeur Andrej Bauer. Op die site voer je een willekeurige tekst of naam in, waarna een wiskundige expressie wordt gegenereerd die een uniek, kleurrijk beeld produceert. Elke naam levert altijd hetzelfde beeld op. Het resultaat is dus wel degelijk deterministisch in plaats van random, maar voor de toeschouwer lijkt het wel degelijk volstrekt willekeurig en uniek.

De expressies zijn opgebouwd uit wiskundige functies zoals sinus, cosinus, vermenigvuldiging en gemiddelden, toegepast op de coördinaten van elk pixel. Het resultaat zijn vloeiende, organische vormen of juist scherpe, geometrische patronen, afhankelijk van de specifieke formule.

Random Art en NFT's
In de vroege jaren twintig van de eenentwintigste eeuw ervoer Random Art een grote heropleving dankzij de opkomst van NFT's (Non-Fungible Tokens). Projecten zoals Art Blocks, een platform op de Ethereum-blockchain, lieten kunstenaars algoritmen uploaden die bij elke aankoop een uniek beeld genereerden op basis van de hash van de transactie als seed.

Werken van kunstenaars als Tyler Hobbs (Fidenza) en Dmitri Cherniak (Ringers) werden voor honderdduizenden euro's verkocht. Elke koper wist van tevoren niet welk specifiek beeld ze zouden krijgen. Het toeval was hier letterlijk ingebakken in het aankoopproces.

Deze toch wel zeer ongebruikelijke aanpak leidde uiteraard tot hernieuwde filosofische discussies: Wie is eigenlijk de kunstenaar? De programmeur die het algoritme schreef? Het algoritme zelf? Of de koper die de random seed zelf activeerde?

De filosofie achter het toeval
Random Art stelt fundamentele vragen aan de traditionele opvatting van kunst. Kunst werd eeuwenlang gezien als de uiting van een individuele, intentionele geest. De geest van de kunstenaar als schepper die bewuste keuzes maakt. Random Art ondermijnt dit idee op niet geringe wijze.

Drie kernvragen dringen zich bij het bestuderen van random-art op:
Intentie vs. resultaat
Is een kunstwerk waardevol vanwege de intentie erachter, of vanwege het visuele en emotionele effect? Random Art suggereert dat het resultaat kan spreken, ongeacht hoe het tot stand kwam.

Auteurschap
Als een algoritme een beeld maakt, wie is dan de auteur? De programmeur bepaalde de spelregels, maar niet de uitkomst.

Uniciteit 
In een wereld waar digitale bestanden eindeloos kopieerbaar zijn, biedt de cryptografisch vastgelegde seed van een NFT een nieuwe vorm van uniciteit. Het proces wordt uniek, zelfs als het bestand reproduceerbaar is.

Hedendaagse kunstenaars en voorbeelden

Tyler Hobbs
Zijn reeks Fidenza combineert flow fields (stromingsvelden) met willekeurige parameters, wat leidt tot werken die doen denken aan abstracte schilderijen van de twintigste eeuw.

Vera Molnár
De Hongaars-Franse pionier, die tot op hoge leeftijd actief bleef, geldt als grootmoeder van de generatieve kunst.

Casey Reas
Medeoprichter van de programmeertaal Processing, (zie: https://processing.org/) specifiek ontwikkeld voor visuele kunstenaars en zelf maker van indrukwekkende generatieve werken.

Andrej Bauer
Wiskundige die met de website https://www.random-art.org een breed publiek kennis liet maken met wiskundig gegenereerde kunst. Ook zelf experimenteren is op deze website mogelijk alhoewel de software wat kinderziekten lijkt te kennen. 

Random Art en de toekomst
Met de snelle ontwikkeling van AI-beeldgeneratoren zoals Midjourney, DALL-E en Stable Diffusion dringt zich de vraag op hoe Random Art zich verhoudt tot AI-kunst. Er is een essentieel verschil: bij klassieke Random Art is de kunstenaar volledig transparant over het algoritme en de parameters. Bij veel AI-tools blijft het model een black box.

Toch vloeien de stromingen steeds meer ineen. Kunstenaars experimenteren met hybride vormen: een menselijk ontwerp als basis, aangevuld met willekeurige variaties gegenereerd door neurale netwerken.

Random Art is daarmee beslist geen afgebakende kunsthistorische beweging zoals we er zoveel kennen. Het is meer een levend principe dat meegroeit met de altijd in beweging zijnde technologie.  Random Art blijft ons daarnaast permanent uitdagen om na te denken over wat kunst is. Uiteraard wie kunst maakt en of het antwoord op die vraag er eigenlijk wel toe doet.

Random Art bewijst dat schoonheid niet altijd iemands intentie nodig heeft om het te gaan maken. Soms is het enige dat schoonheid echt nodig heeft, alleen maar een willekeurig en onvoorspelbaar beginpunt.