R.B. Kitaj

 

KUNSTENAARS | R.B. Kitaj 

Postmodernisme, identiteit en de Joodse ervaring in de kunst

Personalia R.B. Kitaj
- Geboortejaar 1932
- Geboorteplaats Chagrin Falls, Ohio.
- Jaar van overlijden

Biografie
Postmodernisme, identiteit en de Joodse ervaring in de kunst

R.B. Kitaj (1932-2007) was een invloedrijke Amerikaanse kunstenaar die een prominente plaats innam binnen het Postmodernisme. Hij geldt als een van de meest intellectuele en literair georiënteerde kunstenaars van de twintigste eeuw. In zijn werk combineerde hij geschiedenis, filosofie, literatuur, politiek en persoonlijke ervaringen tot complexe, gelaagde composities. Zijn schilderijen zijn rijk aan symboliek en verwijzingen, waarbij zijn Joodse identiteit en de ervaring van diaspora vaak een centrale rol spelen.

Kitaj ontwikkelde een unieke beeldtaal waarin persoonlijke herinneringen, historische gebeurtenissen en culturele thema's samenkomen. Daarmee leverde hij een belangrijke bijdrage aan zowel het Postmodernisme als het debat over identiteit, cultuur en geschiedenis binnen de moderne kunst. 

Vroege leven en invloeden
Ronald Brooks Kitaj werd geboren in 1932 in Chagrin Falls, Ohio. Hij groeide op in een cultureel veelzijdige omgeving. Zijn moeder was de weduwe van een Hongaarse wetenschapper en trouwde later met de Oostenrijkse vluchteling Walter Kitaj, van wie Ronald zijn achternaam overnam.

Al vroeg kwam hij in aanraking met Europese literatuur, geschiedenis en kunst. Deze brede culturele achtergrond zou later een fundamentele rol spelen in zijn artistieke ontwikkeling.

Na diensttijd bij de Amerikaanse Koopvaardij en het leger verhuisde Kitaj naar Engeland. Daar studeerde hij aan de Ruskin School of Drawing and Fine Art en later aan het Royal College of Art.

Tijdens zijn studie raakte hij bevriend met kunstenaars zoals David Hockney, die eveneens zouden uitgroeien tot belangrijke figuren binnen de Britse kunstwereld.

Invloeden uit de Europese kunstgeschiedenis
Kitaj verdiepte zich intensief in de Europese kunsttraditie. Hij bewonderde onder meer:

- Edgar Degas;
- Paul Cézanne;
- Francisco Goya

Daarnaast liet hij zich inspireren door schrijvers, filosofen en denkers zoals Walter Benjamin, wiens ideeën regelmatig in zijn werk terugkeren.

Deze brede intellectuele belangstelling onderscheidde hem van veel tijdgenoten en maakte zijn kunst uitzonderlijk rijk aan verwijzingen en betekenislagen.

Kitaj en het Postmodernisme
Het werk van Kitaj wordt vaak verbonden met het Postmodernisme, een kunststroming die zich vanaf de jaren zestig ontwikkelde als reactie op het Modernisme.

Waar het Modernisme vaak streefde naar universele waarheden en formele zuiverheid, omarmde het Postmodernisme:

- Meervoudige interpretaties;
- Culturele diversiteit;
- Historische verwijzingen;
- Eclecticisme;
- Subjectiviteit.

Kitaj paste deze uitgangspunten toe door uiteenlopende bronnen samen te brengen binnen één beeld. Zijn schilderijen functioneren als visuele essays waarin geschiedenis, literatuur, filosofie en persoonlijke herinneringen met elkaar verweven raken.

Een complexe en intellectuele beeldtaal
Kenmerkend voor Kitaj's werk is de grote hoeveelheid verwijzingen naar historische gebeurtenissen, politieke ontwikkelingen en literaire teksten.

Een belangrijk voorbeeld hiervan is The Autumn of Central Paris (After Walter Benjamin) (1972-1973). In dit schilderij verweeft hij het leven en denken van Walter Benjamin met thema's als vervreemding, moderniteit en politieke onrust.

Het werk illustreert hoe Kitaj persoonlijke, historische en filosofische elementen combineerde tot een gelaagd geheel.

Zijn schilderijen vragen actieve betrokkenheid van de kijker en nodigen uit tot interpretatie en reflectie.

De Joodse identiteit als centraal thema
Vanaf de jaren tachtig werd zijn Joodse identiteit steeds belangrijker binnen zijn werk.

In 1989 publiceerde Kitaj zijn invloedrijke The Second Diasporist Manifesto, waarin hij zijn visie uiteenzette op de positie van de Joodse kunstenaar in de moderne wereld.

Volgens Kitaj vormde het leven in diaspora een unieke culturele ervaring. Het gevoel van ontheemding, migratie en voortdurende beweging zag hij als een bron van artistieke creativiteit.

Hij beschouwde zichzelf als een "diasporistische kunstenaar": iemand die voortdurend tussen verschillende culturen, identiteiten en perspectieven beweegt.

Holocaust en collectief geheugen
De Holocaust vormt een terugkerend thema in Kitaj's oeuvre.

Een belangrijk voorbeeld hiervan is If Not, Not (1975-1976). Dit monumentale schilderij bevat verwijzingen naar:

- Auschwitz;
- Joodse geschiedenis;
- Politieke onderdrukking;
- Culturele vervreemding.

Het werk toont een verontrustende wereld waarin historische trauma's en moderne onzekerheden samenkomen.

Toch gaat het schilderij niet uitsluitend over de Joodse ervaring. Het behandelt ook bredere vragen over menselijk lijden, morele verantwoordelijkheid en de rol van herinnering in de moderne samenleving.

Kitaj binnen de Britse kunstwereld
Hoewel Kitaj geboren werd in de Verenigde Staten, bracht hij het grootste deel van zijn carrière door in Groot-Brittannië.

Hij speelde een belangrijke rol binnen de Britse kunstscene van de jaren zestig en zeventig. Hoewel hij soms in verband werd gebracht met de Pop Art, verschilde zijn werk sterk van kunstenaars die zich voornamelijk richtten op consumentencultuur en massamedia.

Waar veel Pop Art-kunstenaars populaire beelden gebruikten, bleef Kitaj zich richten op:

- Filosofie;
- Geschiedenis;
- Literatuur;
- Politieke ideeën;
- Culturele identiteit.

Hierdoor nam hij een unieke positie in binnen de Britse kunstwereld.

De Tate-retrospectieve en controverse
In 1994 organiseerde de Tate Gallery een grote overzichtstentoonstelling van Kitaj's werk.

Hoewel deze tentoonstelling zijn status als belangrijk kunstenaar bevestigde, leidde zij ook tot felle kritiek van sommige Britse kunstcritici.

De negatieve reacties troffen Kitaj diep. Kort na de tentoonstelling overleed zijn vrouw, de kunstenares Sandra Fisher. Kitaj was ervan overtuigd dat de stress rond de tentoonstelling had bijgedragen aan haar overlijden.

Deze gebeurtenis leidde tot een definitieve breuk met Groot-Brittannië.

Terugkeer naar Los Angeles
Na het overlijden van zijn vrouw verhuisde Kitaj terug naar de Verenigde Staten en vestigde zich in Los Angeles.

Zijn latere werk werd persoonlijker en introspectiever. Thema's als:

- Rouw;
- Verlies;
- Identiteit;
- Herinnering;
- Sterfelijkheid.

kwamen steeds nadrukkelijker naar voren.

Ondanks de persoonlijke tragedie bleef hij actief werken tot aan zijn overlijden in 2007.

Invloed en nalatenschap
R.B. Kitaj wordt tegenwoordig beschouwd als een van de belangrijkste intellectuele kunstenaars van de twintigste eeuw.

Zijn betekenis ligt niet alleen in zijn schilderijen, maar ook in zijn essays, manifesten en ideeën over cultuur en identiteit.

Zijn werk heeft invloed gehad op kunstenaars die zich bezighouden met:

- Diaspora;
- Culturele identiteit;
- Collectief geheugen;
- Geschiedenis in de kunst;
- Politieke beeldvorming.

In een tijd waarin migratie, identiteit en culturele diversiteit steeds belangrijkere maatschappelijke thema's zijn geworden, blijven zijn ideeën opvallend actueel.

R. B. Kitaj was niet alleen een van de intellectueelste schilders van de twintigste eeuw, maar ook een kunstenaar om wie voortdurend verhalen, controverses en opmerkelijke gebeurtenissen ontstonden. Zijn leven was minstens zo dramatisch als veel van zijn schilderijen. Hieronder staan enkele van de meest opvallende anekdotes en gebeurtenissen.

1. Hij werkte jarenlang als zeeman
Voordat Kitaj kunstenaar werd, monsterde hij op zeventienjarige leeftijd aan als koopvaardijzeeman op een Noors vrachtschip. Hij voer naar onder meer Cuba, Mexico en verschillende Europese havens. Tijdens deze reizen bezocht hij musea en tekende hij voortdurend. Hij zei later dat deze jaren hem meer over de wereld hadden geleerd dan welke kunstopleiding ook.

2. Zijn militaire dienst bestond uit het tekenen van Russische tanks
Tijdens zijn diensttijd in het Amerikaanse leger hoefde Kitaj nauwelijks te schieten. Zijn tekentalent werd gebruikt om nauwkeurige illustraties van Sovjettanks en militaire voertuigen te maken voor oefeningen en trainingsmateriaal. Ironisch genoeg vormde juist het leger een belangrijke stap in zijn artistieke ontwikkeling.

3. David Hockney werd een vriend voor het leven
Aan het Royal College of Art ontmoette hij David Hockney. De twee hadden totaal verschillende stijlen, maar ontwikkelden een hechte vriendschap die tientallen jaren standhield. Hockney introduceerde Kitaj later zelfs bij zijn tweede vrouw, Sandra Fisher.

4. Hij bedacht de naam 'School of London'
Hoewel de kunstenaars zelf nooit een officiële groep vormden, was het Kitaj die in 1976 de term School of London introduceerde. Daarmee bracht hij schilders als Francis Bacon, Lucian Freud, Frank Auerbach en David Hockney onder één noemer. Die benaming wordt nog altijd wereldwijd gebruikt.

5. Zijn schilderijen lijken op intellectuele puzzels
Bezoekers vroegen hem regelmatig waarom zijn schilderijen zo ingewikkeld waren. Kitaj verwerkte verwijzingen naar filosofie, geschiedenis, literatuur, politiek en kunstgeschiedenis in één doek. Soms plaatste hij zelfs verklarende teksten naast zijn schilderijen omdat hij bang was dat niemand alle verwijzingen zou herkennen. Dat leverde hem zowel bewonderaars als felle critici op.

6. De 'Tate War'
Zijn grote overzichtstentoonstelling in de Tate Gallery in 1994 werd door veel Britse critici vernietigend besproken. Kitaj sprak later over de "Tate War". Hij was ervan overtuigd dat de aanvallen niet alleen artistiek waren, maar ook voortkwamen uit anti-intellectualisme, anti-Amerikaanse sentimenten en antisemitisme. De affaire bleef hem de rest van zijn leven bezighouden.

7. Hij gaf de pers de schuld van de dood van zijn vrouw
Kort na de Tate-tentoonstelling overleed zijn vrouw Sandra Fisher onverwacht. Kitaj geloofde dat de enorme stress door de vernietigende recensies haar gezondheid ernstig had aangetast. Hij zei later:

"They were aiming at me, but they got her."

Ook David Hockney sprak zijn steun uit voor Kitaj's gevoel dat de kritiek uitzonderlijk hard was geweest, al blijft het verband tussen de recensies en haar overlijden onbewezen.

8. Hij verhuisde voorgoed terug naar Amerika
Na de dood van Sandra verliet Kitaj Engeland vrijwel definitief. Hij verklaarde:

"When my wife died, London died for me."

Hij vestigde zich in Los Angeles, waar hij een teruggetrokken bestaan leidde en vooral schilderijen maakte waarin Sandra als een engelachtige figuur bleef terugkeren.

9. Een Post-it van wereldrecordwaarde
In 2000 deed Kitaj mee aan een liefdadigheidsveiling waarbij kunstenaars een gewone Post-it mochten beschilderen. Zijn kleine tekening bracht 925 dollar op en werd opgenomen in het Guinness Book of Records als de duurste Post-it ter wereld.

10. Hij schreef een manifest voor een 'Joodse kunst'
Kitaj beperkte zich niet tot schilderen. Hij schreef zijn beroemde First Diasporist Manifesto, waarin hij betoogde dat kunstenaars in de diaspora een eigen culturele positie innemen. Volgens hem kon een kunstenaar tegelijkertijd tot meerdere culturen behoren. Het manifest maakte hem even beroemd als omstreden.

11. Hij bleef schilderen alsof hij met zijn overleden vrouw sprak
In zijn laatste jaren vertelde Kitaj dat schilderen voor hem een manier was geworden om Sandra opnieuw te ontmoeten. Hij beschreef hoe hij haar met zijn penseel als het ware weer kon aanraken. Veel van zijn late schilderijen tonen haar als een beschermengel of muze.

12. Zijn leven eindigde even dramatisch als zijn kunst

Na zijn overlijden in 2007 stelde de lijkschouwer vast dat Kitaj door zelfdoding om het leven was gekomen. Zijn laatste jaren stonden in het teken van eenzaamheid, herinneringen aan Sandra en zijn onafgebroken zoektocht naar identiteit, geschiedenis en betekenis—onderwerpen die ook zijn gehele oeuvre kenmerken.

Samenvattend
R.B. Kitaj was een kunstenaar die kunst gebruikte als middel om complexe historische, culturele en persoonlijke vragen te onderzoeken. Zijn werk vormt een unieke combinatie van schilderkunst, literatuur, filosofie en geschiedenis.

Als belangrijke vertegenwoordiger van het Postmodernisme bracht hij een diepgaande reflectie op identiteit, diaspora en de Joodse ervaring in de moderne wereld. Zijn schilderijen dagen de kijker uit om verder te kijken dan het zichtbare en na te denken over de relatie tussen persoonlijke geschiedenis en collectief geheugen.

Daarmee behoort R.B. Kitaj tot de meest intellectueel uitdagende en invloedrijke kunstenaars van de twintigste eeuw. 

Stromingen
R.B. Kitaj wordt tot het Postmodernisme gerekend.