Mezzotint

KUNSTTERMEN | Mezzotint
De kunst van licht en schaduw in de grafiek

Wat is een mezzotint en hoe ga je die maken?

De mezzotint is een bijzondere grafische druktechniek die bekendstaat om haar rijke toonovergangen en diepe contrasten. De techniek behoort tot de diepdrukmethoden en werd vooral populair vanaf de zeventiende eeuw. In tegenstelling tot veel andere grafische technieken, waarbij lijnen centraal staan, draait de mezzotint vooral om vlakken, nuances en subtiele overgangen tussen licht en donker.

Bij een mezzotint wordt een metalen plaat bewerkt zodat het oppervlak overal een fijne ruwheid krijgt. Traditioneel gebeurde dit met een speciaal gereedschap dat een wiegijzer wordt genoemd, maar ook andere schurende materialen kunnen worden gebruikt om het oppervlak op te ruwen. De mate van ruwheid bepaalt uiteindelijk hoeveel inkt de plaat kan vasthouden en daarmee hoe donker een afdruk wordt.

Het principe achter de techniek

De werking van een mezzotint is relatief eenvoudig, maar de uitvoering vereist veel geduld en vakmanschap. Wanneer een metalen plaat volledig ruw wordt gemaakt, zal deze bij het afdrukken een vrijwel volledig zwart vlak opleveren. Vervolgens gaat de kunstenaar delen van de plaat gladder maken.

De gladde delen houden minder inkt vast en drukken daardoor lichter af. Hoe gladder een oppervlak wordt gemaakt, hoe lichter het resultaat op papier zal zijn. Op deze manier ontstaat een afbeelding die is opgebouwd uit verschillende grijstinten, variërend van diep zwart tot helder wit.

Dit proces maakt het mogelijk om zeer zachte overgangen te creëren. Juist deze vloeiende gradaties onderscheiden de mezzotint van veel andere druktechnieken.

Een techniek van licht en schaduw

Mezzotint wordt vaak beschouwd als een van de meest schilderachtige vormen van grafiek. De techniek leent zich uitstekend voor het weergeven van lichtval, atmosferische effecten en subtiele schaduwen.

Portretten waren lange tijd een geliefd onderwerp voor mezzotintkunstenaars. De techniek maakte het mogelijk om huidtinten, stoffen en gezichtsuitdrukkingen met een opmerkelijke zachtheid weer te geven. Ook landschappen en religieuze voorstellingen profiteerden van de rijke tonaliteit die met mezzotint kon worden bereikt.

Door de diepe zwarte partijen en de vloeiende overgang naar lichtere tonen ontstaat vaak een dramatisch en bijna mysterieus effect. Hierdoor heeft mezzotint een geheel eigen uitstraling binnen de grafische kunsten.

De geschiedenis van de mezzotint

De techniek werd in de zeventiende eeuw ontwikkeld en verspreidde zich snel door Europa. Vooral in Engeland bereikte de mezzotint een grote populariteit. In een tijd waarin fotografie nog niet bestond, werd de techniek veel gebruikt om schilderijen te reproduceren.

Dankzij de subtiele toonovergangen konden kunstenaars en drukkers schilderijen relatief natuurgetrouw vertalen naar grafische afdrukken. Hierdoor werd kunst toegankelijk voor een veel groter publiek. Verzamelaars konden hoogwaardige reproducties aanschaffen zonder het originele schilderij te bezitten.

Gedurende de achttiende eeuw beleefde de mezzotint haar hoogtepunt. Later verloor de techniek terrein aan nieuwe reproductiemethoden, maar zij bleef geliefd onder kunstenaars die de unieke visuele kwaliteiten waardeerden.

Mezzotint in de hedendaagse kunst

Hoewel mezzotint tegenwoordig minder vaak wordt toegepast dan moderne druktechnieken, is zij nog steeds springlevend binnen de grafische kunst. Veel kunstenaars waarderen juist het ambachtelijke karakter en de uitzonderlijke controle over licht en schaduw.

De techniek vraagt veel tijd en precisie, maar levert resultaten op die met weinig andere methoden zijn te bereiken. De fluweelachtige zwarttinten en subtiele grijswaarden geven mezzotintafdrukken een bijzondere diepte en elegantie.

Daardoor blijft mezzotint een fascinerende techniek voor kunstenaars, verzamelaars en liefhebbers van grafische kunst die op zoek zijn naar verfijning, vakmanschap en een unieke beeldtaal.

Zelf een mezzotint maken: techniek, gereedschappen en materiaal
Een mezzotint is een diepdruktechniek waarmee zeer subtiele overgangen tussen licht en donker kunnen worden gemaakt. In tegenstelling tot een ets of gravure, waarbij de kunstenaar lijnen in een gladde plaat aanbrengt, begint een mezzotint juist met een volledig opgeruwde plaat die overal diepzwart zou afdrukken. Vervolgens worden de lichte partijen geleidelijk teruggebracht door het oppervlak glad te maken. Hierdoor ontstaan fluweelzachte schaduwen en een rijk scala aan grijstinten. Deze techniek werd vanaf de zeventiende eeuw veel gebruikt voor portretten en reproducties van schilderijen, maar is ook vandaag nog geliefd bij kunstenaars die een sfeervol en genuanceerd beeld willen maken.

Benodigde materialen
Voor het maken van een mezzotint heb je de volgende materialen nodig:

- Een koperplaat (traditioneel) of zinkplaat
- wiegijzer 
- Schraper  
- Polijststaal  
- Bankschroef of antislipmat
- Tekengereedschap voor de schets
- Grafische drukinkt
- Inktspatel
- Tarlatan (inktgaas)
- Zacht papier of krantenpapier voor het nawrijven
- Hoogwaardig diepdrukpapier
- Waterbak voor het bevochtigen van het papier
- Diepdrukpers
- Vilten dekens voor de pers
- Veiligheidshandschoenen en eventueel een stofmasker
- De koperplaat voorbereiden

 Opruwen van de koperplaat
De eerste stap is het volledig opruwen van de koperplaat. Hiervoor gebruik je de wiegijzer, een halfrond gereedschap met een groot aantal kleine tandjes. Door de wieg in verschillende richtingen over de plaat te bewegen ontstaan duizenden kleine putjes en braampjes.

Het opruwen gebeurt meestal in twintig tot veertig verschillende richtingen. Hoe gelijkmatiger dit gebeurt, hoe mooier het uiteindelijke zwart zal worden. Een goed opgeruwde plaat drukt volledig egaal diepzwart af.

Dit is meteen ook het meest tijdrovende onderdeel van de techniek. Afhankelijk van de grootte van de plaat kan het opruwen meerdere uren of zelfs een hele dag duren.

De afbeelding ontwerpen
Nu begint het eigenlijke tekenen. Bij een mezzotint werk je van donker naar licht.

Vaak wordt eerst een schets op transparant papier gemaakt. Deze kan met carbonpapier of door overtrekken voorzichtig op de koperplaat worden overgebracht.

De schets dient vooral als richtlijn; tijdens het werken ontstaat vaak nog veel nuance.

Licht uit het donker halen
Met een schraper verwijder je voorzichtig de opstaande braampjes op de plaatsen die lichter moeten worden.

Vervolgens gebruik je een polijststaal om deze gedeelten nog gladder te maken.

De verschillende toonwaarden ontstaan als volgt:

- Niet bewerkt → diep zwart
- Licht geschraapt → donkergrijs
- Meer gepolijst → middengrijs
- Volledig glad → wit

Het bijzondere aan mezzotint is dat de kunstenaar letterlijk het licht uit het zwart tevoorschijn haalt.

De plaat inkten
Wanneer de afbeelding gereed is, wordt de gehele plaat met diepdrukinkt ingewreven.

Daarna verwijder je de overtollige inkt met tarlatan, een stofproduct dat veel in de grafische wereld wordt gebruikt. Alleen in de duizenden kleine putjes blijft de inkt achter.

Met zacht papier wordt de plaat voorzichtig nagewreven totdat alleen de gewenste hoeveelheid inkt overblijft.

Het papier voorbereiden
Diepdrukpapier moet eerst enige tijd in schoon water weken.

Daarna wordt het tussen absorberende doeken gelegd zodat het vochtig blijft zonder nat te zijn. Door deze vochtigheid kan het papier zich tijdens het drukken diep in de structuur van de plaat persen.

Afdrukken
Leg de ingeïnkte plaat op de pers.

Plaats het vochtige papier erop en dek alles af met de vilten dekens.

Door de hoge druk van de diepdrukpers wordt het papier in de opgeruwde structuur gedrukt en neemt het de inkt op.

Na het afdrukken wordt het papier voorzichtig van de plaat gehaald. Vervolgens moet de afdruk volledig drogen.

Correcties aanbrengen
Een voordeel van mezzotint is dat de plaat nog lange tijd aangepast kan worden.

Te donkere gedeelten kunnen verder worden gepolijst.

Wanneer een gebied juist weer donkerder moet worden, kan dit plaatselijk opnieuw worden opgeruwd met een kleine wiegijzer of een roulette.

Hierdoor is de techniek bijzonder geschikt voor zorgvuldig opbouwen en verfijnen.

Moeilijkheidsgraad
Mezzotint behoort tot de meest arbeidsintensieve grafische technieken. Vooral het opruwen van de plaat vraagt veel geduld en nauwkeurigheid. Daar staat tegenover dat geen enkele andere diepdruktechniek zulke zachte toonovergangen en zulke diepe zwartpartijen kan produceren.

Voor beginners is een kleine koperplaat vaak de beste keuze. Zo blijft het opruwen overzichtelijk en kan alle aandacht uitgaan naar het leren beheersen van de schraper en het polijststaal. Met ervaring ontwikkel je gevoel voor de hoeveelheid materiaal die moet worden verwijderd om precies de gewenste grijstint te bereiken. Dat subtiele samenspel tussen donker en licht maakt mezzotint tot een van de meest verfijnde en fascinerende grafische technieken.

Workshops
Google leert ons dat er verschillende workshops en langere opleidingen zijn die ons in het maken van een mezzotint op kunnen leiden. Zie je tegen de moeilijkheidsgraad van de mezzotint op, dan is dat waarschijnlijk een goede manier om te begrinnen met deze fascinerende techniek.