Materialisme

Kunststromingen | Materialisme 
De invloed van afkomst en werkelijkheid
Wat wordt bedoeld met materialisme?
Binnen de kunstgeschiedenis verwijst het materialisme naar een denkwijze waarbij de nadruk ligt op de invloed van de materiële werkelijkheid op het leven van de mens. Deze stroming ontstond in de negentiende eeuw als een uitvloeisel van de Romantiek, maar week op belangrijke punten af van de idealistische opvattingen die lange tijd een belangrijke plaats hadden ingenomen binnen de kunst.

Waar idealistische kunstenaars vaak geloofden dat de mens werd gestuurd door hogere idealen, geestelijke waarden of een verheven ziel, gingen materialistische denkers ervan uit dat de omstandigheden waarin iemand leefde een veel grotere invloed hadden. Zaken als afkomst, sociale klasse, opvoeding, bezit en leefomgeving werden gezien als bepalende factoren voor het karakter en gedrag van een persoon.

Binnen de kunst betekende dit dat kunstenaars meer aandacht gingen besteden aan de zichtbare werkelijkheid en aan de invloed van maatschappelijke omstandigheden op het individu.

Een tegenhanger van het idealisme
Het materialisme stond in veel opzichten lijnrecht tegenover het idealisme. Idealistische kunstenaars probeerden vaak een geïdealiseerde werkelijkheid weer te geven waarin schoonheid, harmonie en verheven gevoelens centraal stonden. Zij zagen de mens als een wezen dat boven de alledaagse werkelijkheid kon uitstijgen.

Materialistische kunstenaars waren daarentegen meer geïnteresseerd in de concrete omstandigheden waarin mensen leefden. Zij wilden laten zien hoe sociale verschillen, armoede, rijkdom en afkomst het leven van individuen beïnvloedden.

Volgens deze opvatting werd het karakter van een mens niet zozeer gevormd door abstracte idealen, maar door de materiële omstandigheden waarin hij of zij opgroeide. Deze gedachte sloot aan bij de groeiende belangstelling voor wetenschap, sociologie en maatschappelijke ontwikkelingen in de negentiende eeuw.

De mens als product van zijn omgeving
Een belangrijk uitgangspunt van het materialisme was dat mensen voor een groot deel worden gevormd door hun omgeving. De sociale positie van een persoon, zijn beroep, woonomgeving en economische situatie werden gezien als factoren die zichtbaar moesten zijn in een kunstwerk.

Daardoor ontstond een grotere belangstelling voor gewone mensen en het dagelijkse leven. Kunstenaars richtten zich niet langer uitsluitend op helden, koningen, mythologische figuren of religieuze onderwerpen. Ook arbeiders, boeren, ambachtslieden en bewoners van arme stadswijken werden steeds vaker onderwerp van kunstwerken.

Deze ontwikkeling vormde een belangrijke stap richting het realisme en later het naturalisme, waarin de werkelijkheid zo objectief mogelijk werd weergegeven.

Materialisme en de negentiende eeuw
De opkomst van het materialisme hangt nauw samen met de grote maatschappelijke veranderingen van de negentiende eeuw. De industriële revolutie veranderde de samenleving ingrijpend. Steden groeiden snel, nieuwe sociale klassen ontstonden en economische verschillen werden steeds zichtbaarder.

Kunstenaars konden deze ontwikkelingen moeilijk negeren. Zij werden geconfronteerd met fabrieken, arbeiderswijken en de gevolgen van industrialisatie. Hierdoor ontstond een toenemende belangstelling voor het afbeelden van de sociale werkelijkheid.

Het materialistische denken bood een kader om deze veranderingen te begrijpen en zichtbaar te maken in kunstwerken.

Geen duidelijke kunstenaarsstroming
Opmerkelijk genoeg kent het materialisme geen groep kunstenaars die uitsluitend met deze stroming wordt geassocieerd. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het impressionisme of het symbolisme ontstond er geen hechte kunstenaarsgroep die zichzelf als materialistisch beschouwde.

Het materialisme moet daarom vooral worden gezien als een denkrichting die invloed uitoefende op verschillende kunstenaars en kunststromingen. De ideeën ervan zijn terug te vinden in delen van het realisme, naturalisme en sociaal geëngageerde kunst.

De betekenis van het materialisme
Hoewel het materialisme minder bekend is dan veel andere kunststromingen, heeft het een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de moderne kunst. Het bracht kunstenaars ertoe om aandacht te besteden aan de sociale werkelijkheid en aan de invloed van materiële omstandigheden op het menselijk bestaan.

Daardoor verschoof de aandacht van ideale schoonheid naar de zichtbare wereld van alledag. Het materialisme leverde zo een waardevolle bijdrage aan een realistischer en maatschappelijk bewuster beeld van de mens in de kunst. 

Andere onderliggende stromingen in de 19e eeuw

- Romantiek;

- Oriëntalisme;

- Mediëvalisme;

- Prerafaëlisme;

- Realisme;

- Impressionisme;

- Neo-impressionisme;

- Post-impressionisme;

- Secessionisme;

- Symbolisme;

- Estheticisme;