Marcel Duchamp

 

KUNSTENAARS  | Marcel Duchamp 

Een kunstenaar die veel heeft bijgedragen aan de veranderingen in de kunst in de 20e eeuw

Personalia Marcel Duchamp
- Geboortedatum 28 juli 1887
- Geboorteplaats Neuilly-sur-Seine in Frankrijk
- Datum van overlijden 2 oktober 1968
Biografie
"Unless a picture shocks,
it's nothing"

In het kort: 
- Marcel Duchamp veranderde de kunstwereld fundamenteel door objecten zonder traditionele esthetiek als kunst te presenteren en daarmee het denken centraal te stellen.

- Hij maakte van de kunstenaar een denker en uitdager, die niet langer hoefde te maken wat mooi of technisch perfect was, maar kon opereren vanuit idee en kritiek.

- Duchamp blijft relevant voor kunstenaars die conceptueel willen werken en zichzelf willen bevrijden van formele verwachtingen en institutionele beperkingen.

Een begin als schilder
Een kunstenaar die veel heeft bijgedragen aan de veranderingen in de kunst in de 20e eeuw is ongetwijfeld Marcel Duchamp. Marcel Duchamp begon zijn loopbaan in 1902 als kunstschilder in de neo-impressionistische stijl. Zoals vele schilders in die tijd werd Duchamp geraakt door het werk van Paul Cézanne en ook het kubisme had zijn interesse wat in enkele werken is terug te vinden. Een kubistisch werk "naakt dat de trap af daalt" werd verboden in Parijs en gaf veel ophef in New York. 

Dit soort ophef en aandacht is natuurlijk geweldig voor een kunstenaar en de aandacht op Duchamp was nu definitief gevestigd. Overigens kon hij nooit leven van zijn werk als kunstenaar en hij kluste bijvoorbeeld bij als cartoontekenaar. 

Maar het gevolg was ook dat Duchamp bedenkingen begon te hebben tegen de gangbare kunst uit die tijd. Met name het feit dat de kunst uitsluitend op het visuele gericht was, ergerde hem. Het kubisme waar hij mee experimenteerde waar hij dus grenzen mee opzocht, zag hij als een veel te dogmatisch iets dat vooral gericht leek op het zo goed mogelijk navolgen van door wie dan ook bedachte regels. Hij zette openlijk vraagtekens bij de esthetica. Uiteindelijk trok hij de conclusie dat het beter was om geen schilderijen op doek of paneel meer te maken omdat die zijn principes te veel geweld aan zouden doen. 

"Anything is art,
if an artist says it is"

Van schilder naar beeldhouwer
In 1913 wisselde Duchamp het schilderen in voor een kunstenaarsbestaan als beeldhouwer waarbij hij steevast uitersten opzocht. Zijn eerste bekende werk was een fietswiel op een krukje. Omdat hij dit werk uit een soort balorigheid had vervaardigd werd het niet tentoongesteld. Dat veranderde echter toen het toch beschouwd als een vroeg werk uit de stroming van het dadaïsme. In 1915 vertrok Duchamp naar New York.

Van beeldhouwer naar meer experimenteel werk
De stromingen waar Duchamp deel van uitmaakte, zoals het futurisme, het dadaïsme en het surrealisme boden hem daartoe natuurlijk alle mogelijkheden en de gelegenheid voor experimenten en het innemen van stevige standpunten. 

Kunstenaar en schaakgrootmeester
Marcel Duchamp had voor een kunstenaar nog een interessante bezigheid. Hij was namelijk schaakgrootmeester. Iemand die na kon denken, dat is duidelijk en dat heeft hij ook in zijn kunstenaarsloopbaan laten zien met unieke werken en een out-of-the-box manier van creatief denken. Marcel Duchamp was dan ook de eerste kunstenaar die een nauwelijks aangeraakt industrieel product als puur kunstwerk presenteerde voor een expositie. 

De eerste readymade
In dit geval betrof het een urinoir dat hij onder het pseudoniem "Richard Mutt" instuurde voor een expositie in New York. Daar werd het als een belediging en provocatie gezien en prompt geweigerd. Het urinoir was niet echt de eerste readymade. Dat was een flessenrek dat hij gewoon gekocht had in een warenhuis en dat hij door er een briefje op te plakken tot kunst had verheven. Het meest opvallende van de readymade was dat er geen enkele vakkennis of vaardigheid van de kunstenaar werd verwacht. Iedereen kan tenslotte een flessenrek kopen in een warenhuis. 

Is kunst inderdaad onbegrensd?
De readymade toonde aan dat kunst onbegrensd is. Niemand die weet waar de grens ligt en wat je wel of geen kunst mag noemen. En als er al regels zijn, dat deze regels steeds ter discussie gesteld moeten worden. De grenzen van kunst lijken vooral bepaald te worden door de context. Staat iets in een museum? Dan is het dus kunst. Hangt een urinoir aan de wand in een café? Dan is het geen kunst, hoewel het om het zelfde object gaat. Dit nieuwe uitgangspunt was één van de belangrijkste bijdragen van Duchamp aan de moderne kunst en in feite het begin van de conceptuele kunst.

Een mijlpaal in de moderne kunst
Maar de aanzet was gegeven. Duchamp noemde zijn kant-en-klare producten "readymades". Deze urinoir met de naam "Fountain" wordt achteraf als een mijlpaal in de hedendaagse beeldende kunst beschouwd. In 2004 werd het urinoir tot het invloedrijkste kunstwerk van de twintigste eeuw gekozen.

De kunstenaar als uitdager van het systeem
Duchamp weigerde om zich te schikken naar kunstinstituties. Zijn inzending van Fountain werd geweigerd door de jury van een tentoonstelling die hij zelf had helpen organiseren—precies omdat het werk aantoonde hoe beperkt het systeem dacht.

Hij bracht zo aan het licht hoe instituten, jury’s en musea macht uitoefenen over wat wel en niet als kunst geldt. Duchamp’s werk was een structurele kritiek, verpakt in ogenschijnlijke eenvoud. Zijn hele praktijk stelt de vraag: wie bepaalt wat kunst is?

Een bron van discussie
Want dat een dergelijk werk in die tijd allerlei kunst filosofische vragen opriep ligt voor de hand. De aard en functie van kunst stonden hierdoor stevig ter discussie. Duchamps werk en ideeën kwamen steeds meer in de belangstelling te staan. 

La-boîte-en-valise
In 1941 kwam Marcel Duchamp met zijn draagbare museum. Een uitklapbare kartonnen doos met daarin allerlei miniaturen van eerdere werken, tot en met verkleinde versies van de readymades aan toe. La-boîte-en-valise (ofwel de doos in en koffer) noemde hij deze draagbare musea.

De kracht van het idee: Duchamp en het 'readymade'
Het beroemdste kunstwerk van Duchamp is zonder twijfel Fountain (1917), een industrieel vervaardigd urinoir dat hij signeerde met “R. Mutt” en presenteerde als sculptuur. Dit ‘readymade’ was radicaal: het was geen object dat hij zelf maakte, maar een bestaande vorm die hij tot kunst verhief enkel door context en intentie.

De basis van de conceptuele kunst
Voor hedendaagse kunstenaars opent dit een belangrijke deur: de kracht van het idee is even belangrijk—zo niet belangrijker—dan het object zelf. Het artistieke gebaar ligt in de keuze, niet in de maakbaarheid. Met dit uitgangspunt legde Duchamp het fundament voor de beweging van de conceptuele kunst die na hem een heel eigen plek in het artistieke landschap heeft gezorgd. Iets dat zeker niet onopgemerkt aan die kunstwereld voorbijgegaan is.

Een aanval op de esthetiek en het kunstenaarschap
Duchamp daagde niet alleen de kunstobjecten uit, maar ook de rol van de kunstenaar als maker van ‘mooie dingen’. Hij verklaarde: “Ik wil de kunst vernietigen als esthetisch voorwerp.” Door banale voorwerpen als kunst aan te bieden, bevrijdde hij kunstenaars van het juk van schoonheid en techniek. Hij bracht daarmee het denken centraal in het maakproces.

Dit betekende dat kunstenaars geen ambachtslieden hoefden te zijn om betekenisvolle kunst te maken. De kunstenaar werd een denker, een onderzoeker, een uitdager van systemen.

Concept boven vorm: een verschuiving in de kunstpraktijk
Duchamp's invloed is vooral merkbaar in hoe hij het creatieve proces herschikte: niet het eindresultaat, maar het idee en de context werden het belangrijkste. Voor beeldend kunstenaars betekent dit een verschuiving van focus: vorm is slechts een voertuig, geen doel op zich.

Grondlegger van de moderne kunst
We vinden delen van zijn ideeën en werken naderhand heel duidelijk terug in de moderne kunst. Velen zien Marcel Duchamp ook als grondlegger van de moderne kunst en dan vooral in de conceptuele kunst en verschillende vormen van minimal art (minimalisme).

Waarom Duchamp vandaag nog steeds zo relevant is
In een tijd van overproductie, digitale beelden en sociale media-invloeden is Duchamp’s benadering actueler dan ooit. Hij laat zien dat je als kunstenaar niet hoeft te concurreren met technische perfectie, maar kunt werken met ideeën, vragen en gebaren. Dat maakt zijn werk enorm bevrijdend voor hedendaagse beeldend kunstenaars die op zoek zijn naar authenticiteit en zeggingskracht.

Zijn invloed strekt zich uit tot performancekunst, installatiekunst, participatieve kunst, activistische kunst en zelfs NFT’s. Elke keer dat een kunstenaar zich afvraagt: “Wat als ik dit als kunst presenteer?” is Duchamp aanwezig.

Wat beeldend kunstenaars van Duchamp kunnen leren
Duchamp leert ons dat kunst niet vastligt in objecten, maar in intentie, context en kritisch denken. Zijn praktijk daagt beeldend kunstenaars uit om voorbij het materiaal te denken, voorbij het doek, het podium of de sokkel.

Hij herinnert ons eraan dat elke keuze betekenisvol kan zijn—zelfs (of juist) de banale, absurde of provocerende. Voor kunstenaars die zichzelf opnieuw willen uitvinden, biedt Duchamp een oneindige bron van vrijheid en intellectueel spel.

Bekende werken van Marcel Duchamp
Bekende werken zijn 

-     Het grote glas 
-     De groene doos
-     La mariée mise à nu par ses  célibataires, même (de bruid gestript door haar vrijgezellen, zelfs!)

Stromingen
Marcel Duchamp wordt onder meer tot de volgende stromingen gerekend.

- Modernisme
- Dadaïsme
- Post-modernisme
- Conceptualisme

 

 
"I don't believe in art, 
I believe in artists"
 

De aanleiding van de stappen van Marcel Duchamp

De jonge kunstenaar Marcel Duchamp zou een hoofdrol spelen bij de revolutie in de kunst. In een tijdsbestek van ruim tien jaar had Marcel zich, door anderen na te volgen, de finesses van de moderne schilderkunst eigen gemaakt. Marcel had twee oudere broers, Jacques Villon (1875-1963) en Raymond Duchamp-Villon (1876-1918). Het waren deze broers die hem in contact brachten met het werk en de ideeën van de kubisten.

Duchamp neemt kubistische ideeën over
De jonge schilder omarmde de innovatieve simultane afbeelding van de diverse perspectieven van het kubisme. Marcel koesterde met zijn aanpak zijn wens om vooral beweging weer te geven. Hij was daarbij geïnspireerd geraakt door de foto's die Etienne-Jules Marey van bewegingen had gemaakt. Maar vertaling naar schilderijen was wel een ander verhaal. Maar Marcel ging aan de gang. Zo ontstond zijn schilderij "Nu descendant un escalier" ("Naakt een trap afdalend"). Dit kunstwerk zou in 1912 getoond zou worden bij de zogenaamde Salon des Indépendants.

Afwijzing schilderij
"Naakt een trap afdalend" werd echter door Albert Gleizes en andere belangrijke leden van de kubistische kunstenaarsgroep keihard afgewezen. Het kunstwerk paste volgens hen niet bij de echte kubistische werken. Het doek werd nog voor de opening van de tentoonstelling al weggehaald tot grote irritatie van Marcel Duchamp.

De negatieve reactie van Duchamp
Duchamp trok daarop de twijfel aan de waarde van een willekeurig esthetisch oordeel op de spits. Hij trok niet alleen de ideeën van de zogenaamde avant-garde in twijfel maar ook de visueel gerichte manier van schilderen. Hierop nam hij het besluit om voorlopig geen traditionele paneelschilderingen meer te maken.