Idealisme

KUNSTSTROMINGEN | Idealisme 
Een onderstroom van de de Renaissance

De zoektocht naar het volmaakte

Het idealisme was een belangrijke stroming binnen de Renaissance en speelde een grote rol in de ontwikkeling van de Europese kunst tussen ongeveer 1400 en 1530. Kunstenaars die tegenwoordig tot de grootste namen uit de kunstgeschiedenis worden gerekend, zoals Leonardo da Vinci, Michelangelo en Raphael, worden vaak met deze richting in verband gebracht. Het idealisme richtte zich niet zozeer op het exact weergeven van de zichtbare werkelijkheid, maar op het tonen van een hogere, meer volmaakte werkelijkheid. Kunstenaars probeerden schoonheid, harmonie en perfectie tot uitdrukking te brengen op een manier die de dagelijkse werkelijkheid overstijgt.

Tijdens de Renaissance ontstond een hernieuwde belangstelling voor de kunst en filosofie van de klassieke oudheid. De Grieken en Romeinen hadden al veel aandacht besteed aan ideale verhoudingen en perfecte vormen. Renaissancekunstenaars namen deze ideeën over en werkten ze verder uit. Zij geloofden dat kunst niet alleen een afspiegeling van de werkelijkheid moest zijn, maar ook een uitdrukking van hogere waarden zoals schoonheid, wijsheid en geestelijke verheffing.

De geest boven de materie

Een belangrijk uitgangspunt van het idealisme was dat de geest, de ziel en het intellect belangrijker waren dan de materiële wereld. Volgens idealistische denkers was de zichtbare werkelijkheid slechts een onvolmaakte afspiegeling van een hogere waarheid. De taak van de kunstenaar was daarom niet om de werkelijkheid letterlijk te kopiëren, maar om deze te verbeteren en te verheffen.

Hierdoor kreeg de fantasie van de kunstenaar een belangrijke rol. Kunstenaars voelden zich vrij om vormen aan te passen, proporties te verbeteren en composities te creëren die in werkelijkheid misschien niet mogelijk waren. Het ging immers niet om het exact vastleggen van wat men zag, maar om het tonen van wat men als ideaal beschouwde.

Deze manier van werken wordt vaak verbonden met het begrip disegno. Binnen de Italiaanse Renaissance stond dit begrip voor meer dan alleen tekenen. Het verwees naar het creatieve idee, het intellectuele ontwerp en de geestelijke voorbereiding die voorafgingen aan het maken van een kunstwerk. Het kunstwerk ontstond eerst in de geest van de kunstenaar voordat het zichtbaar werd op doek, paneel of in marmer.

Het ideale mensbeeld

Het idealisme komt misschien wel het duidelijkst naar voren in de manier waarop mensen werden afgebeeld. Kunstenaars probeerden hun modellen zo mooi en harmonieus mogelijk weer te geven. Oneffenheden, lichamelijke gebreken of kenmerken die afbreuk deden aan het ideale beeld werden vaak weggelaten of aangepast.

Personen kregen perfecte gezichtsverhoudingen, krachtige houdingen en een bijna tijdloze uitstraling. Zelfs wanneer een kunstenaar een bestaand persoon afbeeldde, werd deze vaak mooier, jonger of waardiger voorgesteld dan in werkelijkheid het geval was. Hierdoor ontstonden beelden die niet alleen een individu voorstelden, maar ook een ideaal van menselijke schoonheid en perfectie.

Deze benadering zien we terug in veel beroemde schilderijen en beeldhouwwerken uit de Renaissance. De afgebeelde figuren stralen rust, evenwicht en zelfbeheersing uit. Hun schoonheid lijkt niet toevallig, maar zorgvuldig geconstrueerd volgens ideale verhoudingen.

Belangrijke vertegenwoordigers

Verschillende grote kunstenaars worden tot het idealisme gerekend. Zo creëerde Donatello beelden waarin klassieke harmonie en menselijke waardigheid centraal stonden. Albrecht Dürer onderzocht ideale lichaamsverhoudingen en probeerde deze wetenschappelijk vast te leggen. Ook Michelangelo gaf zijn figuren een bijna bovenmenselijke schoonheid en kracht.

Bij Raphael vinden we misschien wel het meest zuivere voorbeeld van renaissance-idealisme. Zijn composities worden gekenmerkt door perfecte balans, harmonie en elegantie. In zijn werk lijkt alles precies op de juiste plaats te staan.

Het idealisme vormde daarmee een van de belangrijkste pijlers van de Renaissance. De stroming liet zien dat kunst niet alleen de wereld kan weergeven zoals die is, maar ook zoals zij volgens de kunstenaar zou kunnen of zelfs zou moeten zijn. Daardoor heeft het idealisme een blijvende invloed gehad op de ontwikkeling van de westerse kunst.

Typerende kunstenaars binnen het idealisme

- Bartolommeo;

- Jacopo Bassano;

- Leonardo Da Vinci;

- Veneziano Domenico;

- Albrecht Dürer;

- Nicholas Hilliard;

- Hans Holbein de Jongere;

- Michelangelo Buonarotti;

- Raffaello Sanzio Raphael;

Andere richtingen binnen de renaissance

- Internationale gotiek

- Classicisme

- Secularisme

- Monumentalisme

- Humanisme

- Perspectivisme

- Illusionisme

- Naturalisme

- Maniërisme

Als kunst meer laat zien dan wat zichtbaar is

Idealisme kreeg grote betekenis voor het denken over kunst omdat het de werkelijkheid niet beperkte tot wat rechtstreeks met de zintuigen kan worden waargenomen. Ideeën, geest, vrijheid en verbeelding kregen een centrale plaats. Daardoor werd ook de vraag belangrijk wat kunst eigenlijk zichtbaar kan maken dat in de gewone werkelijkheid verborgen blijft.

Aan het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw ontwikkelden Duitse denkers als Immanuel Kant, Friedrich Schiller, Friedrich Schelling en Georg Wilhelm Friedrich Hegel invloedrijke ideeën over kunst en schoonheid. Schiller zag schoonheid en kunst als een mogelijkheid om het zintuiglijke en rationele in de mens met elkaar te verbinden.

Bij Hegel kreeg kunst een nog bredere historische betekenis. Kunst kon volgens hem ideeën en menselijke vrijheid een waarneembare vorm geven. Hij zag bovendien een ontwikkeling van symbolische via klassieke naar romantische kunst.

Daarmee bleef idealisme niet beperkt tot filosofie. De nadruk op geest, verbeelding, innerlijke ervaring en betekenis vormt een interessante achtergrond voor onder meer romantiek en symbolisme.

Volg vanuit Idealisme eens de deur naar Romantiek, Esthetica of Hegel en ontdek hoe filosofische ideeën de manier waarop we naar kunst kijken hebben veranderd.