Terug door de deur naar de vorige ruimte of de voordeur
Studeerkamer

Absolute kunst

Kunststroming
Welkom in mijn studeerkamer!

Absolute kunst Kunst die niets anders hoeft voor te stellen dan zichzelf Absolute kunst is kunst die niet afhankelijk wil zijn van een herkenbaar verhaal, landschap, persoon of voorwerp. Kleur, lijn, vorm, ritme en materiaal kunnen op zichzelf voldoende zijn om een kunstwerk betekenis te geven. Het begrip sluit nauw aan bij de ontwikkeling van de abstracte kunst in het begin van de twintigste eeuw. Kunstenaars gingen onderzoeken of schilderkunst dezelfde zelfstandigheid kon bereiken als muziek. Een muziekstuk hoeft immers geen boom of mens af te beelden om emoties en ervaringen op te roepen. Wassily Kandinsky speelde een belangrijke rol in deze gedachtewereld. Ook het werk van kunstenaars als Piet Mondriaan laat zien hoe de zichtbare werkelijkheid steeds verder kon worden teruggebracht tot lijnen, vlakken en kleuren. Absolute kunst is geen scherp afgebakende kunststroming. Het begrip beschrijft vooral een artistiek ideaal: het kunstwerk hoeft niet naar iets buiten zichzelf te verwijzen. Dat levert een fundamentele vraag op. Als een schilderij niets herkenbaars afbeeldt, waar kijk je dan naar? Het antwoord kan verrassend eenvoudig zijn: naar de kunst zelf.

Aan de muur

Een naam opent een andere studeerkamer. Bij een naam met ⓘ lees je hier extra informatie.

wordt vertegenwoordigd door

Op mijn tafel

Beschrijving

KUNSTTERMEN | Absolute kunst Wat is absolute kunst dan wel concrete kunst? Absolute kunst heeft niets herkenbaars mee We spreken van absolute kunst als er in het getoonde kunstwerk echt niets concreets meer terug valt te vinden, zodat de afbeelding daarmee volledig hangt op de in het kunstwerk gebruikte technieken. Het mag duidelijk zijn dat daarmee de absolute kunst heel dicht tegen de abstracte kunst aan hangt. Volgens de kunstenaar Adolf Hoelzel hebben we het hier over de kunstvorm, die het minste door de gebrui…

Beschrijving

KUNSTTERMEN | Absolute kunst

Wat is absolute kunst dan wel concrete kunst?

Absolute kunst heeft niets herkenbaars mee
We spreken van absolute kunst als er in het getoonde kunstwerk echt niets concreets meer terug valt te vinden, zodat de afbeelding daarmee volledig hangt op de in het kunstwerk gebruikte technieken. Het mag duidelijk zijn dat daarmee de absolute kunst heel dicht tegen de abstracte kunst aan hangt.  Volgens de kunstenaar Adolf Hoelzel hebben we het hier over de kunstvorm, die het minste door de gebruikte technieken is beïnvloed. En ook daarmee lijkt er een link met de abstracte kunst te zijn, waar de techniek ook nauwelijks nog een rol speelt, maar waarbij het goed gebruiken van de juist techniek toch ondergeschikt is aan het uitdrukkingsvermogen van de kunstenaar.

Ook Kandinsy sluit zich bij deze benadering aan, hoewel hij wel inzag dat kleuren en vormen op zichzelf ook een doel hebben en als zodanig toch een hulpmiddel vormen om je uit te drukken. Ook met vormen en kleuren is een soort van taal mogelijk. 

Concrete kunst in plaats van absolute kunst

Sommige kunstenaars gebruikten ook de term "concrete kunst" waarbij eigenlijk min of meer hetzelfde als absolute kunst werd bedoeld.

Kenmerken absolute kunst
Kenmerkend bij absolute kunst is dat de werken bestaan uit gekleurde vlakken, die al dan niet met contrasterende lijnen van elkaar te scheiden zijn. Het schilderij stelt wat dat betreft in zekere zin wel iets voor, maar het is toch ook weer op een vervreemde manier weergegeven.

Piet Mondriaan en de absolute kunst
De schilderijen van Piet Mondriaan worden door sommige kunstcritici wel in de categorie van de "absolute kunst" geplaatst. Maar over die plaatsing is echter geen overeenstemming over. De meningen op dit punt lopen behoorlijk uiteen.  Andere critici zijn namelijk van mening dat Mondriaan veel meer tot de abstracte schilders gerekend moet worden. Het werk van Mondriaan was kennelijk zo vernieuwend dat het zich slecht in hokjes laat plaatsen, wat op zich natuurlijk alleen maar de kwaliteit van het werk van Mondriaan onderstreept.

Absolute kunst maakt veel discussie mogelijk 
Dit soort discussies is eigenlijk ook het grote probleem met absolute kunst.  Dat er zulke uitgesproken verschillen van mening en interpretatie mogelijk zijn, geeft natuurlijk al duidelijk aan dat de interpretatie van wat nu eigenlijk absolute kunst is, behoorlijk subjectief is. 

Het is moeilijk om het eigen gelijk in deze op de tafel te krijgen zodat de andere partij overtuigd raakt. 

Maar omgekeerd is het meestal ook heel lastig om het ongelijk van de andere partij aan te tonen. 

Daarvoor is dit gebied te weinig concreet en afgebakend. Maar dat de absolute kunst juist daardoor voor levendige discussies kan zorgen is wel zeker en als zodanig heeft het daarmee het eigen nut al meer dan voldoende aangetoond. 

Zelf een absoluut kunstwerk maken

De beste manier om je in de absolute kunst te verdiepen is altijd nog om er zelf mee aan de gang te gaan. Maar hoe begin je dan en waar let je op? 

Wanneer je een werk van absolute kunst wilt maken, vertrek je vanuit een heel ander uitgangspunt dan wanneer je een verhaal, landschap of maatschappelijk thema wilt schilderen. Bij absolute kunst staat de kunst zelf centraal. Niet de afbeelding, niet de boodschap en niet de herkenbaarheid, maar wel de werking van kleur, vorm, lijn, ritme, compositie, materiaal en ruimte.

Je begint daarom niet met de vraag: "Wat wil ik afbeelden?", maar met: "Welke visuele ervaring wil ik laten ontstaan?"

Een mogelijke werkwijze ziet er zo uit.

1. Laat het onderwerp los
Probeer bewust geen landschap, gezicht, bloem of object in gedachten te nemen. Zie het doek als een leeg speelveld waarop uitsluitend beeldende elementen met elkaar in relatie staan.

Vraag jezelf af:

-
Welke spanning zoek ik?

-
Welke rust wil ik oproepen?

-
Welke beweging wil ik zichtbaar maken?

2. Kies een beperkt uitgangspunt
Absolute kunst ontstaat vaak vanuit beperking.

Bijvoorbeeld:

-
alleen horizontale lijnen

-
uitsluitend cirkels

-
één kleur in verschillende tonen

-
alleen zwart en wit

-
herhaling van één vorm

-
uitsluitend dikke verfstructuur

Juist door beperkingen ontstaan verrassende mogelijkheden.

3. Bepaal je regels
Veel kunstenaars werken met een eigen systeem.

Voorbeelden:

-
elke vorm mag maar één keer voorkomen;

-
alle lijnen moeten elkaar raken;

-
de compositie groeit van links naar rechts;

-
iedere nieuwe kleur moet reageren op de vorige.

Zo ontstaat een intern logisch geheel.

4. Werk vanuit het schilderij zelf
Kijk voortdurend naar wat het doek nodig heeft.

Niet:

"Hier moet een boom komen."

Maar:

"Hier ontbreekt spanning."

Of:

"Dat vlak trekt te veel aandacht."

Het schilderij vertelt als het ware welke volgende stap nodig is.

5. Zoek naar evenwicht
Absolute kunst draait vaak om relaties tussen:

-
groot en klein

-
licht en donker

-
druk en leeg

-
warm en koud

-
glad en ruw

-
ritme en onderbreking

Het gaat niet om afzonderlijke vormen, maar om hun onderlinge werking.

6. Accepteer dat betekenis vanzelf ontstaat
Veel kunstenaars denken dat absolute kunst geen betekenis heeft.

Dat is niet helemaal waar.

Ze vertrekt niet vanuit betekenis, maar kijkers zullen er vrijwel altijd een betekenis in ontdekken. Dat hoeft de kunstenaar niet te sturen.

7. Blijf schrappen
Vraag jezelf steeds af:

-
Is dit element echt nodig?

-
Wordt het schilderij sterker zonder?

-
Kan het eenvoudiger?

Vaak wordt een werk krachtiger door iets weg te halen dan door iets toe te voegen.

8. Stop wanneer het werk zelfstandig is
Een interessant criterium is:

Kan het schilderij zichzelf dragen zonder uitleg?

Als het antwoord ja is, ben je waarschijnlijk dicht bij wat veel kunstenaars onder absolute kunst verstaan.

Een praktisch voorbeeld
Stel dat je besluit alleen met vier kleuren te werken:

-
wit

-
zwart

-
okergeel

-
ultramarijn

Je spreekt met jezelf af:

-
alleen rechthoeken;

-
geen diagonalen;

-
maximaal twintig vlakken;

-
ieder vlak moet invloed hebben op minstens twee andere vlakken.

Vervolgens bouw je het schilderij langzaam op. Niet omdat het ergens op moet lijken, maar omdat iedere nieuwe vorm de balans van het geheel verandert. Soms verwijder je een vlak weer, soms maak je een kleur lichter of donkerder. Uiteindelijk ontstaat een beeld dat volledig bestaat uit onderlinge verhoudingen. Het werk verwijst nergens naar buiten zichzelf; het is zijn eigen onderwerp.

Een andere manier om naar absolute kunst te kijken
Je kunt absolute kunst vergelijken met muziek zonder tekst. Een symfonie hoeft geen verhaal te vertellen om ontroerend of spannend te zijn. De betekenis ontstaat uit toonhoogte, ritme, dynamiek en harmonie.

Bij een schilderij gebeurt hetzelfde met kleur, lijn, vorm, textuur en compositie. De ervaring ontstaat door de onderlinge relaties van die elementen, niet doordat de kijker een herkenbaar onderwerp ziet.

Dat vraagt van de kunstenaar een andere houding. Je bent niet langer bezig met het weergeven van de werkelijkheid, maar met het onderzoeken van de mogelijkheden van het beeld zelf. Iedere penseelstreek is een beslissing over evenwicht, ritme en spanning. Vanuit die voortdurende dialoog tussen maker en doek kan een werk ontstaan dat volledig op eigen kracht bestaat: een schilderij dat niets hoeft uit te beelden om overtuigend te zijn.

Waar moet ik op letten als ik een stuk absolute kunst wil herkennen en interpreteren?

Een werk van absolute kunst vraagt om een andere manier van kijken dan een figuratief schilderij. Bij een landschap zoek je naar de afgebeelde plek, bij een portret naar de persoon en bij een historisch tafereel naar het verhaal. Bij absolute kunst zijn die vragen vaak minder relevant. De centrale vraag wordt: hoe werkt dit beeld als beeld?

Hier zijn de belangrijkste aandachtspunten.

1. Zoek niet direct naar een voorstelling

De eerste neiging is vaak om herkenbare vormen te zoeken.

-
"Dat lijkt op een boom."

-
"Ik zie een gezicht."

-
"Is dat een huis?"

Probeer die behoefte even los te laten. Ook als je toevallig iets herkent, hoeft dat niet de bedoeling van de kunstenaar te zijn.

Vraag jezelf liever af:

-
Waarom is deze vorm hier?

-
Hoe verhoudt deze vorm zich tot de rest?

2. Kijk naar de compositie

Compositie is vaak het fundament van absolute kunst.

Let op:

-
balans of juist onbalans;

-
symmetrie of asymmetrie;

-
open of gesloten compositie;

-
richting waarin je oog beweegt;

-
ritme van herhalingen.

Vraag jezelf af:

"Waar blijft mijn oog steeds terugkomen?"

3. Onderzoek de kleur

Kleur is nooit zomaar decoratie.

Kijk bijvoorbeeld naar:

-
warme tegenover koele kleuren;

-
complementaire contrasten;

-
verzadigde en gedempte kleuren;

-
grote en kleine kleurvlakken;

-
kleurverlopen.

Vraag jezelf af welke invloed de kleuren op je stemming hebben.

4. Bestudeer de vormen

Zijn de vormen:

-
geometrisch?

-
organisch?

-
strak?

-
grillig?

-
groot?

-
klein?

-
herhalend?

Vaak ontstaat de kracht juist uit de onderlinge verhouding tussen vormen.

5. Kijk naar de lijn

Lijnen bepalen beweging.

Zijn ze:

-
recht;

-
gebogen;

-
onderbroken;

-
krachtig;

-
dun;

-
dik?

Volg met je ogen waar de lijnen je naartoe leiden.

6. Bekijk het materiaal

Vraag jezelf af:

-
Is de verf dik of dun?

-
Zie je penseelstreken?

-
Is het oppervlak glad?

-
Is structuur belangrijk?

Bij absolute kunst kan de materie zelf onderdeel van het werk zijn.

7. Let op ritme

Veel abstracte en absolute kunst lijkt verrassend veel op muziek.

Zoek naar:

-
herhaling;

-
pauzes;

-
versnellingen;

-
vertragingen;

-
accenten.

Een schilderij kan een visueel ritme hebben zonder iets af te beelden.

8. Kijk naar de ruimte

Onderzoek:

-
lijkt het beeld diep?

-
of juist volledig vlak?

-
ontstaan er spanningen tussen voor- en achtergrond?

-
hoe wordt leegte gebruikt?

Lege ruimte is vaak net zo belangrijk als beschilderde ruimte.

9. Observeer je eigen reactie

Absolute kunst roept vaak geen verhaal op, maar een ervaring.

Vraag jezelf af:

-
voel ik rust?

-
spanning?

-
energie?

-
verwarring?

-
harmonie?

Er is geen goed of fout antwoord.

10. Zoek niet meteen naar betekenis

Veel mensen willen direct weten:

"Wat bedoelde de kunstenaar?"

Maar bij absolute kunst is een betere vraag:

"Hoe werkt dit schilderij op mij?"

De betekenis ontstaat vaak tijdens het kijken.

Een mogelijke manier van interpreteren

Je kunt een absolute kunstwerk stap voor stap benaderen:

-
Beschrijven

-
Wat zie ik letterlijk?

-
Analyseren

-
Hoe zijn kleur, vorm, lijn en compositie georganiseerd?

-
Ervaren

-
Welke sfeer roept het werk op?

-
Interpreteren

-
Welke gedachten of gevoelens ontstaan hierdoor?

-
Reflecteren

-
Waarom roept juist dit werk deze reactie bij mij op?

Een voorbeeld

Stel je ziet een schilderij met:

-
drie grote blauwe vlakken;

-
een dunne rode verticale lijn;

-
veel wit;

-
nauwelijks textuur.

In plaats van te vragen:

"Wat stelt dit voor?"

kun je vragen:

-
Waarom is die rode lijn zo smal?

-
Waarom is er zoveel wit?

-
Waarom overheerst blauw?

-
Welke spanning ontstaat tussen horizontaal en verticaal?

-
Waarom voelt het werk rustig of juist onrustig?

Op die manier ontdek je dat het schilderij niet draait om een voorstelling, maar om de onderlinge relaties tussen de beeldende elementen.

Tot slot

Absolute kunst laat zich vaak niet "oplossen" zoals een raadsel. Ze nodigt uit tot aandachtig kijken, waarbij kleur, vorm, lijn, materiaal, ritme en compositie de hoofdrol spelen. De interpretatie is daarom geen zoektocht naar een verborgen verhaal, maar een onderzoek naar de visuele ervaring die het werk oproept. Juist doordat het niet verwijst naar een herkenbare werkelijkheid, ontstaat er ruimte voor een persoonlijke ontmoeting tussen het kunstwerk en de kijker. Dat maakt absolute kunst voor veel mensen uitdagend, maar ook bijzonder rijk aan mogelijkheden voor nieuwe inzichten.