19 eeuw ontwikkelingen in de kunst

Een eeuw waarin kunst voortdurend opnieuw begon

De negentiende eeuw is misschien wel de meest vernieuwende eeuw uit de kunstgeschiedenis. Vrijwel elke generatie kunstenaars zette zich af tegen de vorige. Waar het neoclassicisme nog uitging van orde, harmonie en voorbeelden uit de klassieke oudheid, koos de romantiek voor emotie, natuur en verbeelding. Rond het midden van de eeuw richtte het realisme zich juist op het gewone leven, arbeiders en boeren. Daarna volgde het impressionisme, waarin licht en het vluchtige moment belangrijker werden dan nauwkeurige details.

Nieuwe uitvindingen versnelden deze ontwikkeling. Fotografie nam een deel van de taak van de schilderkunst over, waardoor kunstenaars vrijer konden experimenteren met kleur en vorm. Verf in tubes maakte schilderen buiten mogelijk, terwijl spoorwegen kunstenaars sneller naar nieuwe landschappen brachten. Tegen het einde van de eeuw ontstonden stromingen als symbolisme, postimpressionisme en Art Nouveau, die de weg openden naar de moderne kunst van de twintigste eeuw. De negentiende eeuw laat daarmee zien hoe kunst zich voortdurend aanpast aan een veranderende samenleving.

KUNSTSTROMINGEN | 19e eeuw

19e eeuw, de eeuw van de ontwikkelingen in de kunst

Het begin van de 19e-eeuwse schilderkunst

Het begin van de zogenaamde negentiende-eeuwse schilderkunst wordt wel gelegd bij de Franse Revolutie. Hoewel die zeker niet kunst gerelateerd was had deze revolutie wel een grote impact op het maatschappelijk leven en daarmee ook op de schilderkunst.

19e eeuw, de eeuw van de nieuwe mogelijkheden

In de 19e eeuw begonnen kunstenaars meer en meer hun eigen gang te gaan zonder zich af te vragen wat opdrachtgevers en kunsthandel van hen verwachtten. De rol van de opdrachtgever verdween naar de achtergrond om door het eigene van de kunstenaar vervangen te worden. Instituten zoals de bekende "Salon van Parijs" werden resoluut terzijde geschoven, met name vanwege de te sterke regels die men stelde aan werken die getoond mochten worden. Er kwamen alternatieve mogelijkheden om kunstwerken tentoon te stellen maar zelfs die verdwenen naar de achtergrond om vervangen te worden door een keur van particuliere initiatieven.

Belangrijke uitvindingen in de 19e eeuw
Verftube

Daarnaast waren er simpele technologische doorbraken qua schildertechniek die de schilder onafhankelijk maakten van het atelier. Denk aan iets als de uitvinding en de ontwikkeling van de metalen verftube die het mogelijk maakte om verf gemakkelijk te vervoeren zonder kwaliteitsverlies zodat het mogelijk werd om buiten op locatie te gaan schilderen.

Fotografie
Een andere heel belangrijke ontwikkeling was de uitvinding van de fotografie. Veel kunstenaars die tot dat moment figuratief werkten om de werkelijkheid zo natuurgetrouw als maar mogelijk is, weer te geven, zagen in dat ze tegen de exacte weergave van de fotografie weinig in konden brengen en zij gingen over tot een meer beschrijvende weergaven. Het leggen van emotie in de kunstwerken werd van steeds groter belang. 

Reizen en tegelijk schilderen

Reizen en het schilderen van eerder onbekende werelden werd een veel gebruikte mogelijkheid. De economische groei door de industrialisatie zorgde tegelijkertijd voor meer kapitaalkrachtige kopers. En meer kopers kwam uiteraard de kunst ten goede.

De trek naar het platteland komt op gang

Waar academies, met name in Frankrijk, een vaak toch wel conservatief stempel op de ontwikkeling van de kunst hadden gedrukt durfden de kunstenaars in deze 19e eeuwse stroming meer de grenzen te verkennen van wat door de omgeving en vooral ook steeds meer door hen zelf als acceptabel werd gezien.

Kunstenaars gingen het platteland op omdat men niet meer van het atelier in de stad afhankelijk was, wat ondermeer leidde tot de zogenaamde "school van Barbizon"  met alle afgeleide stromingen van dien. Voorbeelden daarvan zijn de  Hudson River School in de USA en de Haagste School in Nederland van dien.  Ook de latere impressionisten vonden vaak hun onderwerpen op hetzelfde platteland.

Opklikken voor een grotere versie

Kunstenaars werden trouw aan de eigen normen en waarden

Het betekende ook dat kunstenaars een heel ander zelfbeeld begonnen te krijgen. Het trouw blijven aan de eigen normen en waarden in plaats van het overnemen van de standpunten van anderen, werd van steeds groter belang geacht. Het zelfvertrouwen nam sterk toe, Dit kwam uiteraard de diversiteit en daarmee ook de kwaliteit  van het werk duidelijk ten goede.

Afsplitsingen en experimenten werden gebruikelijker

Men ging in de 19e eeuw de vervaardiging kunst ook steeds meer zien als een afspiegeling van het eigen individu. Het betekende dat men ook steeds meer durfde te experimenteren. Dat kon inmiddels zonder daar de goedkeuring van een kritische opdrachtgever naast te moeten dulden.

Vele afsplitsingen en nieuwe richtingen en stromingen waren het directe gevolg van deze nieuwe ontwikkelingen. Hieronder staat een bloemlezing van richtingen en stromingen uit deze tijd die ieder voor zich verder op dit weblog worden uitgewerkt.

Uit deze lijst blijkt al hoe diverse de kunst aan het worden was, na vele eeuwen toch binnen strakke regels en kaders gewerkt te hebben. De moderne kunstvormen vinden bij allemaal een basis in deze 19e eeuw.   

Onderliggende stromingen in de 19e eeuw

- Romantiek

- Oriëntalisme

- Mediëvalisme

- Prerafaëlisme

- Realisme

- Materialisme

- Impressionisme

- Neo-impressionisme

- Post-impressionisme

- Secessionisme

- Symbolisme 

- Estheticisme

Hoe kan ik als kijker kunst uit de 19e eeuw herkennen 
Hoe krijg ik oog voor de veelzijdigheid van de kunst van die tijd
De 19e eeuw is misschien wel de meest veelzijdige eeuw uit de kunstgeschiedenis. Als kijker helpt het daarom om niet direct te vragen: "Wat stelt het voor?" maar eerder: "Wat probeert de kunstenaar hier te bereiken?" Juist in deze eeuw verschuift de aandacht van het onderwerp naar de persoonlijke visie van de kunstenaar.

1. Kijk naar de verhouding tussen werkelijkheid en interpretatie
In de eeuwen daarvoor was het doel vaak om de werkelijkheid zo overtuigend mogelijk weer te geven. In de 19e eeuw verandert dat geleidelijk.

Vraag jezelf af:
- Is dit een exacte weergave van de werkelijkheid?
- Probeert de kunstenaar een gevoel over te brengen?
- Zijn kleuren en vormen realistisch of bewust aangepast?

Hoe verder je in de 19e eeuw komt, hoe belangrijker emotie en persoonlijke interpretatie worden.

2. Let op het licht
Licht is een van de belangrijkste kenmerken van de 19e-eeuwse kunst.

Bij veel kunstenaars draait het niet meer om het onderwerp zelf, maar om:
- Ochtendlicht;
- Avondlicht;
- Mist;
- Regen;
- Zonneschijn;
- Schaduwen.

Vooral bij de kunstenaars van de School van Barbizon, de Haagse School en later het impressionisme wordt licht bijna het hoofdonderwerp van het schilderij.

3. Kijk naar het penseelwerk
De penseelstreek vertelt vaak meer dan het onderwerp.

Vraag jezelf af:
- Zie ik glad geschilderde verf?
- Zie ik losse toetsen?
- Zijn de penseelstreken zichtbaar?

Grofweg geldt:
- Romantiek → vaak glad en zorgvuldig.
- Realisme → natuurgetrouw maar zichtbaar geschilderd.
- Impressionisme → losse, snelle toetsen.
- Postimpressionisme → nog persoonlijker en expressiever.

Wanneer je de verfstreken duidelijk kunt volgen, kijk je vaak naar een werk uit de tweede helft van de 19e eeuw.

4. Bekijk het onderwerp
De keuze van het onderwerp veranderde enorm.

Voorheen zag je vooral:
- Religieuze voorstellingen;
- Mythologie;
- Koningen;
- Adel.

In de 19e eeuw verschijnen steeds vaker:
- Boeren;
- Vissers;
- Arbeiders;
- Landschappen;
- Stadsgezichten;
- Gewone mensen.

Dat was destijds behoorlijk vernieuwend.

5. Zoek naar emoties
De 19e eeuw is de eeuw van het gevoel.

Vooral binnen de Romantiek zie je:
- Dramatische luchten;
- Stormen;
- Ruïnes;
- Eenzame figuren;
- Imposante natuur.

De kunstenaar probeert je iets te laten voelen in plaats van alleen iets te laten zien.

6. Kijk hoe de natuur wordt afgebeeld
De natuur krijgt een compleet nieuwe rol.

Stel jezelf de vraag:

"Is de natuur hier decor of hoofdpersoon?"

Bij kunstenaars als John Constable en Camille Corot wordt de natuur een zelfstandig onderwerp.

Dat idee zou later uitgroeien tot het impressionisme.

7. Let op kleurgebruik
Kleuren worden steeds vrijer gebruikt.

Aan het begin van de eeuw overheersen vaak:
- Bruine tinten;
- Aaardkleuren;
- Ddonkere schaduwen.

Later zie je:
- heldere blauwen
- frisse groenen
- roze en paarse schaduwen
- veel meer contrast

De uitvinding van nieuwe pigmenten en de verftube speelde hierbij een belangrijke rol.

8. Zoek naar tekenen van industrialisatie
De industriële revolutie laat haar sporen achter.

Let op:
- Spoorwegen;
- Fabrieken;
- Bruggen;
- Rookpluimen;
- Moderne steden.

Voor veel kunstenaars was dit een nieuw en fascinerend onderwerp.

9. Vraag jezelf af: Atelier of buitenlucht?
Een handige vraag is:

"Had dit alleen in een atelier geschilderd kunnen worden?"

Veel 19e-eeuwse kunstenaars werkten steeds vaker buiten.

Kenmerken daarvan zijn:
- Spontane composities;
- Vveranderend licht;
- Wolkenpartijen;
- Directe observatie.

Dat zie je sterk terug bij de kunstenaars van Barbizon en de impressionisten.

10. Plaats het werk in de ontwikkeling van de kunst
De 19e eeuw is eigenlijk een reis van:

Academische kunst → Romantiek → Realisme → Barbizon → Impressionisme → Postimpressionisme → Moderne kunst

Wanneer je een schilderij bekijkt, probeer dan te bepalen waar het zich op die lijn bevindt.

De belangrijkste les voor een kijker

Als je echt iets wilt opsteken van 19e-eeuwse kunst, kijk dan niet alleen naar wat er geschilderd is, maar vooral naar waarom het zo geschilderd is.

Vraag bij elk werk:
- Wat zag de kunstenaar?
- Wat voelde de kunstenaar?
- Welke artistieke vrijheid nam hij?
- Welke nieuwe ontwikkeling uit zijn tijd zie ik terug?

Zodra je die vragen stelt, ontdek je dat de 19e eeuw niet alleen een verzameling schilderijen is, maar een eeuw waarin kunstenaars stap voor stap de weg vrijmaakten voor alle moderne kunst die daarna zou ontstaan. Daardoor vormt de 19e eeuw de brug tussen de oude meesters en kunstenaars als Vincent van Gogh, Paul Cézanne en Pablo Picasso, die uiteindelijk de kunstwereld volledig zouden veranderen.

Waar moet je als kijker bij kunst uit de 19e eeuw speciaal op letten?

De negentiende eeuw is een van de meest veelzijdige perioden uit de kunstgeschiedenis. In één eeuw volgden stromingen als het neoclassicisme, de romantiek, het realisme, het impressionisme, het symbolisme en het postimpressionisme elkaar op. Daardoor vertelt een schilderij uit deze periode vaak veel meer dan alleen wat er is afgebeeld. Als kijker valt er veel te ontdekken wanneer je gericht let op de volgende aspecten.

Kijk eerst naar het verhaal

Veel negentiende-eeuwse kunstenaars wilden een verhaal vertellen. Dat kan een historische gebeurtenis zijn, een religieuze scène, een mythe of juist een alledaags tafereel. Vraag jezelf af:

-
Wat gebeurt hier?

-
Wie zijn de hoofdpersonen?

-
Welk moment heeft de kunstenaar gekozen?

-
Welke emoties spelen een rol?

Door eerst het verhaal te begrijpen, wordt ook duidelijk waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt.

Let op de lichtwerking

In de negentiende eeuw kreeg licht een steeds belangrijkere rol.

Vraag jezelf bij het kijken naar kunst uit de 19e eeuw:

-
Waar komt het licht vandaan?

-
Is het ochtend-, middag- of avondlicht?

-
Is het natuurlijk of dramatisch?

-
Hoe beïnvloedt het de sfeer?

Bij romantische kunstenaars zorgt licht vaak voor een bijna spirituele of mysterieuze sfeer, terwijl impressionisten juist het vluchtige daglicht probeerden vast te leggen.

Bekijk het kleurgebruik

Kleur vertelt veel over de bedoeling van de kunstenaar.

Let bijvoorbeeld op:

-
warme of koele kleuren;

-
sterke of juist zachte contrasten;

-
natuurlijke of symbolische kleuren;

-
harmonie of spanning.

Bij sommige kunstenaars ondersteunt kleur vooral de werkelijkheid, terwijl anderen kleur gebruiken om een stemming op te roepen.

Onderzoek de compositie

De compositie bepaalt hoe je oog door het schilderij wordt geleid.

Kijk naar:

-
de plaats van de hoofdfiguren;

-
diagonale of horizontale lijnen;

-
evenwicht of juist onrust;

-
open of gesloten composities.

Vaak ontdek je dat niets toevallig is geplaatst.

Kijk naar de penseelstreek

De manier waarop verf is aangebracht zegt veel over de stijl.

Vraag jezelf af:

-
Is het oppervlak glad afgewerkt?

-
Zie je duidelijke penseelstreken?

-
Is de verf dik of juist dun aangebracht?

Een glad oppervlak past vaak bij het neoclassicisme, terwijl impressionisten de penseelstreek juist zichtbaar lieten.

Let op de details

Veel kunstenaars uit de negentiende eeuw besteedden veel aandacht aan kleine details.

Denk aan:

-
stoffen;

-
sieraden;

-
bloemen;

-
meubels;

-
architectuur;

-
landschapselementen.

Deze details zijn vaak zorgvuldig gekozen en kunnen informatie geven over status, tijd, plaats of symboliek.

Zoek naar symboliek

Niet alles betekent letterlijk wat je ziet.

Veel voorkomende symbolen zijn:

-
bloemen als teken van liefde of vergankelijkheid;

-
kaarsen als symbool voor het leven;

-
vogels als vrijheid;

-
stormen als innerlijke onrust;

-
bergen als verhevenheid.

Een schilderij krijgt vaak een extra betekenislaag wanneer je deze symboliek herkent.

Besteed aandacht aan de kleding

Kleding vertelt veel over:

-
sociale klasse;

-
beroep;

-
mode;

-
historische periode;

-
karakter.

Bij portretten is kleding vaak bewust gekozen om de geportretteerde op een bepaalde manier neer te zetten.

Kijk naar de achtergrond

De achtergrond is zelden zomaar opgevuld.

Vraag jezelf af:

-
Waarom staat iemand juist op deze plek?

-
Welke gebouwen zie je?

-
Welk landschap is gekozen?

-
Ondersteunt de omgeving het verhaal?

Vaak vertelt de achtergrond evenveel als de personen op de voorgrond.

Probeer de tijdgeest te herkennen

De negentiende eeuw kende ingrijpende veranderingen, zoals:

-
de industriële revolutie;

-
verstedelijking;

-
nationalisme;

-
kolonialisme;

-
wetenschappelijke vooruitgang;

-
sociale ongelijkheid.

Veel kunstenaars reageerden bewust op deze ontwikkelingen. Soms door ze te verheerlijken, soms juist door kritiek te leveren.

Vergelijk werkelijkheid en interpretatie

Vraag jezelf steeds af:

-
Probeert de kunstenaar de werkelijkheid nauwkeurig weer te geven?

-
Of geeft hij vooral een persoonlijke visie?

Juist in de negentiende eeuw verschuift de aandacht geleidelijk van een objectieve weergave naar een meer persoonlijke interpretatie van de werkelijkheid.

Let op emotie

Gezichtsuitdrukkingen, lichaamshoudingen en kleurgebruik laten zien welke gevoelens de kunstenaar wilde overbrengen.

Vraag jezelf af:

-
Welke emotie overheerst?

-
Voel ik rust, spanning, melancholie of vreugde?

-
Hoe bereikt de kunstenaar dat effect?

Bekijk het schilderij van dichtbij én van veraf

Van een afstand zie je de totale compositie en de verdeling van licht en kleur. Van dichtbij ontdek je de verfstreken, texturen en kleine details. Juist het afwisselen van deze twee manieren van kijken levert vaak nieuwe inzichten op.

Stel vragen in plaats van direct te oordelen

Een goede manier om kunst uit de negentiende eeuw te benaderen is nieuwsgierig te blijven. Vraag jezelf bijvoorbeeld:

-
Waarom heeft de kunstenaar dit onderwerp gekozen?

-
Wat wilde hij de kijker laten voelen?

-
Welke keuzes vallen direct op?

-
Wat maakt dit werk typisch voor zijn tijd?

-
Welke elementen zouden destijds vanzelfsprekend zijn geweest, maar vragen nu om uitleg?

Door deze vragen te stellen, kijk je actiever en ontdek je meer dan alleen de voorstelling.

Uitspraken van kunstenaars, schrijvers en denkers uit of over de negentiende eeuw.
Deze quotes en opmerkingen geven een goed beeld van de ideeën die in die periode leefden over kunst, schoonheid, natuur en creativiteit.

Over kunst en schoonheid
"Art for art's sake."
Théophile Gautier

Dit is één   van de bekendste leuzen uit de negentiende eeuwse kunst. Kunst hoefde volgens Gautier geen morele of politieke boodschap te hebben. De schoonheid van een kunstwerk was al een doel op zichzelf.

"I dream of painting and then I paint my dream."

Vincent van Gogh

Een uitspraak die de nadruk legt op de persoonlijke verbeelding en de innerlijke beleving van de kunstenaar.

"What is done in love is done well."

Vincent van Gogh

Van Gogh benadrukte regelmatig dat passie en toewijding belangrijker waren dan technische perfectie.

"The normality is a paved road: it's comfortable to walk,    but no flowers grow on it."

Vincent van Gogh

Een uitspraak die goed past bij de vernieuwingsdrang van veel negentiende-eeuwse kunstenaars.

Over kleur
"Color is my day-long obsession, joy and torment."
Claude Monet

Een treffende samenvatting van de zoektocht van de impressionisten naar het juiste licht en de juiste kleur.

 "Everyone discusses my art and pretends to understand, as if it were necessary to understand,when it is simply necessary to love."

Claude Monet

Een uitnodiging om kunst eerst te ervaren voordat je haar probeert te verklaren.

Over de natuur
"Nature is not only all that is visible to the eye... it also includes the inner pictures of the soul."

Edvard Munch

Hoewel Munch aan het einde van de negentiende eeuw en vooral in de twintigste eeuw actief werd, sluit deze uitspraak goed aan bij de overgang van realisme naar expressie.

"Choose only one master. Nature."

Rembrandt

Hoewel deze uitspraak van een zeventiende-eeuwse meester afkomstig is, werd zij in de negentiende eeuw vaak aangehaald door realistische en impressionistische kunstenaars.

Over creativiteit
"Without atmosphere a painting is nothing."
Rembrandt

Ook deze gedachte bleef negentiende-eeuwse kunstenaars inspireren, vooral de romantici.

"The artist must create a spark before he can make a fire."

Auguste Rodin

Een mooie omschrijving van het creatieve proces.

Over originaliteit
"Nothing is really beautiful unless it is useless."
Oscar Wilde

Wilde verdedigde het idee dat schoonheid niet altijd een praktisch doel hoeft te dienen.

"No great artist ever sees things as they really are. If he did, he would cease to be an artist."

Oscar Wilde

Volgens Wilde geeft kunst geen letterlijke werkelijkheid weer, maar een persoonlijke visie daarop. 

Over schilderkunst
"A painting requires a little mystery, some vagueness, and some fantasy."
Edgar Degas

Degas vond dat een kunstwerk de kijker ruimte moest laten voor eigen interpretatie. 

"Drawing is not what one sees but what one can make others see."

Edgar Degas

 

Een kernachtige omschrijving van de kracht van beeldende kunst. Over emotie

"There is no must in art because art is free."

Wassily Kandinsky

Hoewel Kandinsky een kunstenaar van de twintigste eeuw is, sluit deze uitspraak goed aan bij de vrijheid die kunstenaars aan het einde van de negentiende eeuw steeds nadrukkelijker opeisten.